دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣١ - بسطامی، عبدالرحمان
بسطامی، عبدالرحمان
نویسنده (ها) :
ناصر گذشته
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢٨ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَسْطامی، عبدالرحمان بن علی بن احمد (د ٨٥٨ق / ١٤٥٤م)، عارف، فقیه و مفسر حنفی مذهب به روزگار عثمانیان كه در تاریخ هم دستی داشت و در علوم غریبه همچون جفر و جامعه و شناختن اسرار حروف نیز استاد بود.
وی در انطاكیه به دنیا آمد. پس از آموختن درسهای رایج آن روزگار به فرا گرفتن علوم غریبه مشتاق شد و بدینمقصود، به شام، قاهره و سرزمینهای غربی عالم اسلام سفر كرد. دربارۀ توانایی او در دانستن خاصیتهای حروف و شناخت اسرار اسماء الهی روایات و حكایتهای شگفتانگیز نقل كردهاند (طاشكوپری زاده، ٣١؛ غزی، ٤٥٥). بسطامی واپسین سالهای عمر خود را در بورسه و در دوران حكومت سلطان مراد دوم، ششمین سلطان عثمانی (سلـ ٨٢٤-٨٥٥ ق / ١٤٢١-١٤٥١م) گذراند. در آنجا با مولی شمسالدین فَناری انس گرفت و فناری در زمینه علوم غریبه از او بهرهها برد. بسطامی در همین شهر از دنیا رفت و در همانجا به خاك سپرده شد (همانجاها).
آثـار
بسطامی آثار فراوان در موضوعات مختلف دارد كه نسخههای خطی آنها دركتابخانههای جهان موجود است؛وچون خطیخوش داشت، بیشتر نوشتههایش را خود تحریر میكرد (طاش كوپریزاده، همانجا). برخی از مهمترین آثار او اینهاست: الادعیة المنتخبة فی الادویة المجرّبة ( دوسلان، II / ٤٨٦؛.(GAL, S, II / ٣٢٤ الاكوار و الادوار (همانجا). اوزان حكمة الربانیة فی شرح لمعة النورانیة (یكی جامع... ، ٤١). بحرالوقوف فی علم الحروف، كه عمدتاً به بحث درباره قدرتهای فوقالعادهای كه در حروف الفبا یا ادعیه وجود دارد، و نیز به تأثیراتی كه خورشید، ماه و ستارگان در هنگام نیایش دارند، میپردازد (فلوگل،II / ٥٧١؛ بانكیپور، .(XII / ١١٩ تراجم العلماء، كه مجموعهای است از شرح احوال دانشمندان (زیدان،٣ / ٢٤٩؛ پرچ،.(GAL, II / ٣٠١;
III / ٣٢٤-٣٢٥ الجفر الجامع و السر اللامع GAL,S) ،همانجا). جواب كتاب كریم اتانی من جانب حبر علیم ( ورهووه، .(٩٦درة العلوم و جوهرة الفهوم، كه نویسنده در آن به طبقهبندی و تقسیم علوم پرداخته است ( پرچ، .(I / ١٥٩ الدرة اللامعة فی الادویة الجامعة ( دوسلان، همانجا). الدرر فی الحوادث و السیر، كه تاریخ مختصر اسلام است از وفات پیامبر(ص) تا ٧٠٠ق، بسطامی این كتاب را در بورسه به سلطان مراد دوم تقدیم كرده است (زیدان، همانجا؛ ورهووه، .(٦٩رشح عیون الحیات فی شرح فنون الممات (همان، .(٢٨٥رشح عیون الذوق فی شرح فنون الشوق، كه شامل داستانها و حكایات گوناگون است و نویسنده در پارهای از بخشهای آن به فنون و رموز جادوگری نیز اشاره كرده است ( پرچ، همانجا). السرالمخزون، كه در آن در باب اسرار حروف و اسم اعظم سخن رفته است (شورا، ١ / ٣٢-٣٣). السرالافخر و الكبریت الاحمر، كه در شرح اسرار اسماء و حروف است (خدیویه، ٥ / ٣٤٣). شمس الاسرار و انس الابرار، شامل موضوعاتی چون رمز و راز حروف و اعداد، محاسبات جادویی و نامهای سری خداوند است، در عباراتی غالباً مبهم و پیچیده (بروكلمان، .(٦٦شمس الا¸فاق فی علم الحروف و الاوفاق (دفتر كتبخانه الحاج...، ٤٧؛ پرچ، II / ٤٤٠؛ دوسلان، همانجا؛ «فهرست...»،٣٤٤؛ ورهووه، ٧٢؛GAL، همانجا). الفوائح المسكیة فی الفواتح المكیة، دانشنامهگونهای است كه موضوعات گوناگونی در علوم مختلف را در بر میگیرد. بسطامی این كتاب را نیز به سلطان مراد دوم تقدیم كرده است (طاش كوپریزاده، زیدان، همانجاها؛ برای نسخهها، نكـ: فلوگل،I / ١٥-١٧؛ ورهووه، ٨٢؛III / ٢٦٥, ²ESC؛ خدیویه، ٢ / ١٣٧؛ دفتر كتابخانۀ ایاصوفیه، ٢٤٧؛ نور عثمانیه... ، ١٤٣؛ الفهرس... ، ١٣٩؛ مینگانا، .(١٠١٢ قبله حدود البوانی فی قُبله خُدود الغوانی ( ورهووه، .(٢٧٤ مباهج الاعلام فی مناهج الاقلام. این كتاب درواقع ذیلی است كه بسطامی بر كتاب دیگرش به نام بحرالوقوف نوشته است (خدیویه، ٥ / ٣٥٣؛.(GAL,II / ٣٠٠مختصر جهبنة الاخبار فی ملوك الامصار، كه نویسنده در فصول آغازین آن به شرح حدیث «اِن اللّه یبْعَث لِهذِه الامَّه عَلی رَأس كُل مِائَه مَن یجَدَّدُ لَها دینَها» پرداخته است (سید، ٢(٢) / ١٣٦). مفاتیح اسرار الحروف و مصابیح انوار الظروف، كتابی است مشتمل بر حكایات و وقایع تاریخی كه برخی آن را اشتباهاً به بونی نسبت دادهاند (خدیویه، ٧ / ٢١٣؛ پرچ،III / ١٣٢ ؛ورهووه، ١٦٤؛ دوسلان، .(II / ٤٨٦مفتاح الجفرالجامع و مصباح النور اللامع، رسالهای است دربارۀ پایان جهان (دفتر كتبخانۀ ایاصوفیه، ١٦٩؛ بلوشه،IV / ٣١١-٣١٢؛ دلاویدا، ١٩٥؛ ریو، .(١٢٠ مناهج التوسل فی مباهج الترسل، كه در ١٢٩٩ق در استانبول به ضمیمۀ كتاب جنان الجناس فی علم البدیع صلاحالدین صفدی چاپ شده است. وصف الدواء فی كشف آفات الوباء، درباره اسرار حروف و اعداد و خواص گیاهان، و نیز در باب اسماءالله و دعاهای شفابخش ( دوسلان، همانجا). این اثر به فارسی ترجمه شده است (نك : منزوی، ١ / ٧٦٤).
مآخذ
خدیویه، فهرست؛
دفتر كتبخانۀ ایاصوفیه، استانبول، ١٣٠٤ق؛
دفتر كتبخانۀ الحاج سلیم آغا، استانبول، ١٣١٠ق؛
زیدان، جرجی، تاریخ آداب اللغة العربیة، قاهره، ١٩٣١م؛
سید، فؤاد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٧م؛
شورا، خطی؛
طاشكوپریزاده، احمد، الشقائق النعمانیة، بیروت، ١٣٩٥ق / ١٩٧٥م؛
غزی، تقیالدین، الطبقات السنیة فی تراجم الحنفیة، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
الفهرس التمهیدی للمخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٤٨م؛
منزوی، خطی مشترك؛
نور عثمانیه كتبخانۀ سنده محفوظ كتب موجوده نك دفتریدر، استانبول، ١٣٠٣ق؛
یكی جامع كتبخانه سنده محفوظ بولنان كتبموجوده نك دفتر یدر، استانبول،١٣٠٠ق؛
نیز:
Bankipore;
Blochet;
Brockelmann, C., Katalog der orientalischen Handschriften der Staats-und Universitatsbibliothek zu Hamburg, Hamburg, ١٩٦٩;
Catalogus codicum manuscriptorum orientalium qui in Museo Britannico asservantur, London, ١٨٥٢;
Della Vida, G., Elenco dei manoscritti arabi islamici della Biblioteca Vaticana, Vatican, ١٩٣٥;
De Slane;
ESC²;
Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften..., New York, ١٩٧٧;
GAL;
GAL,S;
Mingana, A., Catalogue of the Arabic Manuscripts..., Manchester, ١٩٣٤;
Pertsch;
Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤;
Voorhoeve.
ناصر گذشته