نظريات اخلاقي، علمى، ديني، سياسي و اجتماعى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢١٥ - (٣٥) قاعده ملازمه

(٣٥) قاعده ملازمه‌

از نظر حكم عقل تمام مفاهيم ذهنى از سه حال خارج نيست امكان، وجوب و امتناع، و امكان بر دو قسم است:

امكان خاص و امكان عام‌

امكان خاص: سلب ضرورت طرفين و لا اقتضا

امكان عام: سلب ضرورت از يك طرف (جانب مقابل)

وقتى ميگوئيم وجود زيد ممكن بامكان عام است يعنى عدم او ضرورى نيست، خواه وجود او ضرورى باشد يا نه، و اگر بگوئيم عدم زيد بامكان عام ممكن است يعنى وجود او ضرورى باشد يا نه، و اگر بگوئيم عدم زيد بامكان عام ممكن است يعنى وجود او ضرورى نيست، خواه عدمش ضرورى باشد يا نه.

تمام موجودات خارجى از دو صفت بيرون نيستند يا واجب الوجوداند و يا ممكن الوجود، و شق سوم ندارند.

محال است بر يك مفهوم دو يا سه حكم مذكور- وجوب و امتناع و امكان- صدق كند، و محال است كه يكى از اين سه بر مفهومى صدق نكند، چون تقسيم مفاهيم به اين سه وصف مانعة الخلو و الجمع يعنى بشكل قضيه شرطيه منفصله حقيقت است.

بر واجب الوجود امكان عام را مى‌توان اطلاق كرد وقتى مى‌گوئيم وجود واجب به امكان عام ممكن است، معنايش اين است كه عدم او ضرورى نيست يعنى ممتنع الوجود و ضرورى العدم هر چند كه وجود او ضرورى مى‌باشد و آن امكانى كه صدق آن بر واجب الوجود محال است امكان خاص است كه در لسان اهل علم و علماى فلسفه و كلام مشهور است.

وقتى درباره موجود واجبى بحث كنيم آن واجب يا ثابت بالفعل است و يا ممتنع و فرض ديگرى تصور نميشود، امكان خاص در واجب راهى‌