نظريات اخلاقي، علمى، ديني، سياسي و اجتماعى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٤٦ - (١٩) اقسام آزادى و حدود آن

١- بنده در تمام افعال و حركات خود مضطر و مجبور است و همه آنها به اراده خداوند صورت ميگيرد (مجبره)

٢- بنده در همه حركات خود اختيار كامل دارد و قدرت باو سپرده شده است (مفوضه و معتزله)

٣- امر بين امرين، يعنى نه جبر نه تفويض، اختيار با احتياج (اماميه)

اشاعره- كه اكثريت اهل سنت را تشكيل ميدهند- قول او را با يك ضميمه اصلاحى پذيرفته‌اند و گفته‌اند كه همه چيز به اراده خداوند صورت ميگيرد ولى براى بنده كسب است و همين كسب ملاك مسئوليت او ميشود، ولى در تفسير كسب اختلاف نظر دارند.

فلاسفه بين قول اول و سوم راهى را اختيار كرده‌اند، و فعل را تابع اراده آدمى ميدانند و بدين وسيله اضطرار و جبر را نفى ميكنند ولى اراده را بالاخره منتهى به اراده ازلى خداوند ميدانند، وقتى كه از آنها سئوال مى‌شود كه بر اساس قانون عليّت (علت علت علت است) فعل بنده مستند به اراده پروردگار ميشود، منتهى نه بلا واسطه كه مجبره ميگفتند بلكه مع الواسطه كه اراده بنده و مقامات آن باشد ميگويند بلى: لكن در صدق اختيار استناد فعل به اراده كفايت مى‌كند و لازم نيست كه خود اراده هم اختيارى و به اراده ديگر منتهى شود و گرنه تسلسل در اراده‌ها لازم مى‌آيد!

مشكله جبر و اختيار داراى ابعاد گوناگون طبيعى و ماوراى طبيعى ميباشد كه تحليل آنها مخصوص به متخصصين و ماهرين علم فلسفه و كلام است و نگارنده بطرز جالبى آنها را در كتاب‌هاى كلامى و اعتقادى خود شرح داده است.

در اين جا ميشود به اين جمله اكتفا كرد كه مقتضاى قواعد عقلى و مشاهدات حسى آنست كه قدرت و توانائى بنده بر تمام حركات و سكنات او