نظريات اخلاقي، علمى، ديني، سياسي و اجتماعى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٦١ - (٢٢) آيا جهان كامل است؟
كهكشانها را در حيطه علم خود نياورده و گذشته از تفصيلات داخل آنها حتى تعداد كهكشانهاى موجود در جهان را نيز نميداند، بلكه حتى در كره كوچك ولى پر اسرار زمين دهها يا صدها چراها وجود دارد كه جوابى هنوز براى آنها يافت نشده است، بنابراين احتمال ميرود- بلكه مسلّم است- كه بشر تا كنون يك مقدار بسيار جزئى از كلّ كائنات را درك كرده و مصالح وجود و صفات آنها را دانسته باشد كه حكايت از جمال و كمال كائنات مذكور و از علم و قدرت و حكمت خالق آن ميكند ولى نميشود باين مقدار حكم كنيم تمام جهان زيبا و كامل و فاقد عيب است زيرا اولا قسمت عمده جهان تا كنون براى ما مجهول است و ثانيا ارتباط اجزاى معلوم با اجزاى مجهول آن نيز براى ما روشن نيست و بايد فعلا بر همان بيان لمى اكتفا كرد.
درباره آفات طبيعى در باب اول توضيحى داديم كه اميد ميرود قناعت خوانندگان را فراهم كرده باشد.
پارهاى از نواقص از لازمه لا ينفك امكان ممكنات است كه قابل نفى و اثبات نيست، چنانچه وجوب واجب الوجود ضرورى است، امكان ماهيات ممكنه- چه موجود و چه معدوم- نيز ضرورى آنها ميباشد، و بعبارت ديگر امكان از ذاتيات باب برهان ممكنات است.
|
سيهروئى ز ممكن در دو عالم |
جدا هرگز نشد و اللّه اعلم |
|
واجب الوجود لا يتناهى عليم و قدير كه صفات كماليه او عين ذات مقدسه اوست و هيچ نقص و عيبى در ذات و هيچ قبحى در افعال او نيست، ولى ممكن الوجود محدود و متناهى و فاقد علم و قدرت است وقتى علم و قدرتى پيدا كند آن نيز محدود خواهد بود، امكان ماهيات بمعناى عدم اقتضاى وجود و عدم است و امكان وجود بمعناى فقر است كه بهر حال به قول شاعر سيهروئى است كه بجعل جاعل نبوده و قابل نفى نافى هم نيست و همه طلاب ميدانند كه الذاتى لا يتخلف و لا يزول و لا يختلف.