نظريات اخلاقي، علمى، ديني، سياسي و اجتماعى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٦٠ - (٢٢) آيا جهان كامل است؟
غالب پرزههاى ماشينها را مىبينيد و توليد آنرا مشاهده ميكنيد وانگهى يقين ميكنيد كه مخترع كارخانه حكيم بوده است دانا و توانا ولى درباره منفعت پارهاى از پرزهها و يا حركات آنها چيزى بدست نمىآوريد يا بحسب مشاهده شما بىفايده است، آيا عقل شما بلافاصله حكم نميكند كه اين پرزهها حتما فايدهاى دارد و مخترع كه اينهمه دقت محيّر العقولى در تنظيم بقيّه اجزا نموده است درباره اين پرزهها نيز فكر درستى كرده منتهى من ملتفت فايده آن نميشوم.
در بيان اول زيبائى و كمال جهان از حكمت خداوند باثبات ميرسد كه در علم كلام و فلسفه عقلا ثابت شده است، و در بيان دوم زيبائى جهان اولا بوسيله حس و سپس بوسيله عقل تكميل ميگردد و ضمنا حكمت خالق را نيز باثبات ميرساند.
علوم تجربى امروزى (فيزيك، فيزيولوژى، بيولوژى، علم نجوم، پسيكولوژى و غيره) بدايع و لطائف محيّر العقول بيشمارى را براى بشر قرن حاضر باثبات رسانيده و بطور يقين رو بانكشاف است كه موجب اذعان هر عاقل بعلم و قدرت و اتقان عمل خالق ميشود، بنابراين در مورد شرور طبيعى و اجتماعى بايد اذعان كرد كه وجه آنها را نميدانيم و حق اعتراض را نداريم بلكه بجاى آن بايد به سئوال و علليابى آنها بپردازيم.
بنظر نگارنده استدلال به اتقان جهان (بيان دوم) هنوز زود است و نميشود كه فعلا به آن اعتماد كرد زيرا ما بعقل و تجربه، زيبائى بخشى از جهان را يافتهايم ولى از كجا كه اين بخش غالب اجزاى جهان باشد تا مثاليكه در كارخانه آورديم بر محل بحث منطبق گردد. هنوز بشر همه