نظريات اخلاقي، علمى، ديني، سياسي و اجتماعى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٥٩ - (٢٢) آيا جهان كامل است؟
(٢٢) آيا جهان كامل است؟
اگر ادعا شود كه جهان كامل نيست حكمت بالغه خداوند زير سئوال ميرود، اگر ادعا شود كه جهان كامل است فورا آفات طبيعى از قبيل مرضها، طوفانها، سيلابها و غيره مصائب اجتماعى از قبيل كشتارها و ظلمهاى گوناگون را برخ مىكشند!
ما ميگوئيم جهان طبيعى محسوس ما تا جائيكه فكر بشر به آن احاطه دارد كامل و بسيار زيبا است و حتى ميشود گفت كه در نهايت درجه اتقان و استحكام قرار دارد كه بهتر از آن ممكن نبوده است و وظيفه بنده تشكر كردن از خداوند منان و منعم است و بايد به او محبت و عشق بورزد.
اين گفتار بدو دليل ثابت ميشود:
اول بدليل لمى كه خالق جهان قادر بر هر چيز و داناى بهمه جهات و مستغنى از هر چيز و فارغ از هر لغو و قبح است، چنين موجود وقتى اراده كارى يا ايجاد چيزى را نمايد طبعا در آن نقص و خلل و عيب وجود ندارد، زيرا خلل يا معلول عجز و جهل است و يا معلول احتياج و يا ارتكاب لغو، وقتى همه اينها (جهل و عجز و احتياج و لغو و عبث) بر خداوند ممتنع باشد فعل او خالى از هر خلل خواهد بود.
بلكه صدور صالح و متقن با امكان اصلح ترجيح مرجوح بر راجح است كه عقلا قبيح است و خداوند مبراى از هر قبح، پس جهان به شايستهترين وجه ممكن قرار دارد و كمال و جمال خالق اثر مستقيم در كمال و جمال مخلوقش دارد.
دوم بدليل انّى[١]: شما وارد كارخانهاى ميشويد و حركات منظم
[١] لمى در اصطلاح منطقيها استدلال از علت بمعلول است و انى پى بردن از معلول بعلت ولى پى بردن از علت بخود علت را شبه لم گفتهاند و ميشود كه پى بردن از معلول بخود معلول را شبه انى ناميد و دليل دوم همين طور است نه انى كامل.