نظريات اخلاقي، علمى، ديني، سياسي و اجتماعى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢١٩ - (٣٦) پيوند پاره اى از مسائل كلامى و فلسفى
(٣٦) پيوند پارهاى از مسائل كلامى و فلسفى
اول- آيا خداوند مختار است به اختياريكه همانند اختيار آدميان است كه وجود فعل و ترك آن هر دو نسبت به اراده او ممكن است؟ يا اختيار بنحو ديگر است كه فلاسفه ميگويند كه اگر بخواهد بجا مىآورد و اگر نخواهد بجا نمىآورد گو اينكه خواست او در مورد فعل و عدم خواست او در ترك ضرورى است ولى ضرورت مقدم و تالى منافاتى با صدق شرطيه ندارد (ان شاء فعل و ان لم يشاء لم يفعل) آيا تعريف و برداشت حكما از اختيار حق در واقع جبر و اضطرار حق نيست؟
دوم- اراده خداوند قديم است يا حادث اراده او عين ذات اوست يا زائد بر ذات، در فرض اول آيا اراده او علم او با اصلح است يا رضاى او و يا شئى ديگر و در فرض دوم آيا اراده او نفس احداث و ايجاد اوست كه روايات ائمه اهل البيت آنرا بيان ميدارد يا چيز ديگر؟ اقوالى وجود دارد.
سوم- آيا افعال او معلل به اغراض زائد بر ذات او ميباشد كه اماميه و معتزله به آن قائلند يا اصلا معلل به اغراض نيست كه اشاعره پنداشتهاند و يا معلل به اغراض زائد در جزئيات است و در نهايت بخود ذات واجب بر ميگردد و عالى هيچگاه قصد سافل را اصالة نمىكند و حتى تسلسل در غايات و اغراض هم لازم مىآيد كه فلاسفه ميگويند؟
چهارم- جهان (ما سوى اللّه) قديم است يا حادث يعنى مسبوق بعدم فكى مقابل همانند مسبوق بعدم مجامع- امكان- است يا نه؟
پنجم- غير از واجب الوجود مجردات (عقول كلّيه) وجود دارند يا نه؟