نظريات اخلاقي، علمى، ديني، سياسي و اجتماعى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٨٠ - توضيح حكم عقل

تجسم عمل براى مجبره هم بدرد ميخورد تا اشكال استحقاق عقاب مجبور را به آن پاسخ گويد كه مراد از استحقاق استحقاق تكوينى است نه عقلائى (دقت كنيد).

ولى قانون تجسم عمل بطور عام و موجبه كليه ثابت نيست و تعبيرات قرآن مختلف است گاهى عقاب را نفس عمل دانسته و گاهى جزاى عمل، تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌ و تعبير دوم بيشتر است و احتمال حمل دسته دوم بر دسته اول كه بعضيها ادعا كرده‌اند سزاوارتر از عكس آن نيست (دقت كنيد).

و بفرض ثبوت عموم آن و حتى بفرض عدم امكان حائل شدن قدرت ازلى بين عمل و تجسم آن در قيامت سئوال به اصل خلقت كافر برميگردد كه چرا او را آفريد كه پايان كار او بخلود و عذاب دائمى منجر شود مگر اينكه گفته شود كه چون كفر اختيارى كافر بوده سئوال تا حد زيادى سست ميشود.

جواب هشتم- عقاب كفر نسبت به فاعل كفر كه محدود است اندازه‌گيرى نميشود بلكه به عظمت خداوند كه مورد كفر كافر واقع شده است اندازه‌گيرى ميشود عظمت خداوند لا يتناهى است پس عذاب كافر هم لا يتناهى ميباشد.

در روش عقلا نيز چنين مراتبى وجود دارد، جزاى توهين به رئيس دولت تا جزاى توهين به يك فرد عادى از نظر قانون وضعى تفاوت دارد، خيانت بمصالح عاليه كشور تا خيانت بيك فرد دهقان از نظر جزا بسيار فاصله دارد و هكذا.

اين هشت جواب فعلا در حافظه‌ام بود كه براى خوانندگان بيان داشتم، سئوال سئوال مهمى است، خواننده مختار است كه هر جوابى را كه عقلش مى‌پسندد اختيار كند و اگر جواب بهتر و ديگرى دارد بمن اطلاع دهد و يا آنرا اشاعه دهد وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى‌. و اللّه العالم بحقيقة الحال.