ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٢١ - مقصود

است كه اكرام من بخاطر امتناع آمدن زيد، ممتنع شد، حق اين است كه بعد از آن فعل واقع شود. لكن «ان» همانطورى كه از اسم و خبر نيابت مى‌كند از فعل نيز نيابت مى‌كند. پس‌(وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ) مثل: «و لو كتبنا عليهم» است.

اذن: براى اين آورده شده است كه بر معناى جزاء دلالت كند. معناى اذن، جواب و جزاست. اين كلمه در اول، وسط و آخر كلام قرار مى‌گيرد و هنگامى در فعل مضارع عمل مى‌كند كه در اول و فعل بمعناى آينده باشد.

(لَآتَيْناهُمْ‌) ...( وَ لَهَدَيْناهُمْ‌): اين هر دو لام دو جواب لو واقع شده‌اند. لام در جواب قسم نيز واقع مى‌شود مثل شعر امرء القيس:

يعنى: مثل گنهكاران براى او بخدا سوگند ياد كردم كه خوابيده‌اند، پس نه حديثى بود و نه گرم شونده‌اى به آتش.

هم چنان كه لام براى جواب (شرط و قسم) مى‌آيد براى ابتدا نيز مى‌آيد. با اين فرق، كه لام ابتدا فقط بر سر مبتدا يا خبر «ان» در مى‌آيد. مثل، «علمت ان زيداً ليقوم» كه در اينجا بر سر خبر «ان» كه فعل مضارع است درآمده و فعل مضارع شبيه اسم است صراطاً: مفعول دوم براى هدينا

مقصود

خداوند از اسرار باطنى آن گروه (منافقان) خبر مى‌دهد و مى‌فرمايد:( وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ‌): اگر بر مردمى كه ذكرشان گذشت واجب مى‌كرديم.

(أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ‌): كه خود را بكشيد يا از ديارتان خارج شويد، جز عده كمى اطاعت نمى‌كردند. چنان كه بامت موسى دستور داديم و بر اينكار آنها را ملزم ساختيم و آنها خويشتن را كشتند و به سوى «تيه» رفتند.

(ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ‌): بخاطر مشقتى كه در اطاعت اين دستورات هست، تنها مردم مؤمن خالص، اطاعت مى‌كنند. گفته‌اند منظور از اين «قليل» كه استثناء شده، ثابت بن قيس بن شماس است و برخى گفته‌اند: منظور جماعتى از اصحاب پيامبر