(صف ٥: همين كه دل آنها را زنگار گرفت، خداوند هم دل ايشان را زنگار زد.) ٢- منظور اين است كه: ما نسبت غفلت بقلب آنها داده‌ايم و دلشان را غافل ناميده‌ايم. چنان كه: «اكفره» يعنى: او را كافر ناميد. كميت گويد:

و طائفة قد اكفرونى بحبكم‌		و طائفة قالوا مسي‌ء و مذنب‌

يعنى: طايفه‌اى بدوستى شما مرا كافر ناميدند و طايفه‌اى مرا گنهكار خواندند.

٣- يعنى: دل آنها را از ياد خويش غافل يافتيم.

٤- يعنى: در دل ايشان علامت ايمان كه در دلهاى مؤمنين است، قرار نداديم كه فرشتگان آنها را به اين نشان بشناسند. عرب گويد: «اغفل فلان ماشيته» يعنى:

گوسفندان خود را علامت نزد كه شناخته شوند.

٥- حسن گويد: يعنى آنها را بحال خود گذاشته‌ايم و بر اثر نافرمانى شيطان را بر ايشان مسلط ساخته‌ايم.

(وَ اتَّبَعَ هَواهُ‌): و كسى كه پيرو هواى نفس خويش است، بديهى است كه دل غافل، پيرو هواى نفس است.

(وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً): مقاتل و جبائى گويند: يعنى آن آدم گرفتار اسراف و زياده- روى است.

اخفش گويد: يعنى از حد خود تجاوز كرده است.

مجاهد و سدى گويند: يعنى تباه كننده عمر و سعادت است.

زجاج گويد: كسى كه در كار خود عاجز است، تباه كننده است. پس مقصود اين است كه: ايمان و استدلال به آيات خدا را ترك كرده و پيرو هواى نفس است.

(وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ‌): به اينها كه مى‌گويند فقرا را از خود دور كن، بگو: اين حق- يعنى قرآن- از پروردگار شماست.

زجاج گويد: يعنى بگو: آنچه آورده‌ام، حق است. از جانب خداست. از جانب خودم نيست.

برخى گويند: يعنى: حق ظاهر شد و شبهه از بين رفت.