ممكن است وجه آن اين باشد كه هر گاه پس از فراموشى استثنا كند، همان ثواب، نصيبش ميشود، بدون اينكه استثنا در اصل كلام تأثيرى داشته باشد و اگر سوگندى ياد كرده است، باعث سقوط كفار شود. ظاهراً منظور ابن عباس هم همين است.

حسن و مجاهد گويند: منظور اين است كه: تا از آن مجلس برنخاسته‌اى، انشاء اللَّه بگو.

برخى گويند: يعنى اگر هنوز مشغول سخن هستى و يادت بيايد كه انشاء اللَّه نگفته‌اى، هنوز فرصت از دست نرفته است و مى‌توانى بگويى. اين معنى بهتر از ساير معانى است.

اصم گويد: يعنى هر گاه انشاء اللَّه نگفتى و از گفتار خود پشيمان شدى، خدا را ياد كن.

٢- اين كلام، مستقل است و ارتباطى به سابق ندارد. در اينباره نيز اختلاف كرده‌اند:

عكرمه گويد: مقصود اين است كه هر گاه دچار خشم شدى، خدا را استغفار كن، تا آتش خشمت خاموش شود.

جبائى گويد: مقصود اين است كه انسان توجه بخدا داشته باشد. يعنى: هر گاه چيزى را كه مورد نيازت هست، فراموش كردى، خدا را ياد كن تا ترا متذكر سازد.

ضحاك و سدى گويند: مقصود نماز است. يعنى هر گاه نمازى را فراموش كردى آن نماز را بخوان.

مرحوم سيد مرتضى مى‌فرمايد: استثنايى كه در كلام آورده ميشود، داراى چند وجه است: گاهى استثنا را در قسم و طلاق و آزاد كردن بردگان و ساير عقدها مى‌آورند.

در اين صورت، هيچيك از اين امور، واقع نخواهد شد و براى چنين سخنى هيچگونه تأثيرى نيست و حكمى ندارد. طبق اين وجه، جايز است كه استثنا را در كارهايى كه‌