در گذشته انجام داده است، بكار برد و بگويد: انشاء اللَّه، ديروز داخل خانه شده‌ام! بدينترتيب، اين سخن، خبر قطعى نيست و حكمى ندارد، البته نمى‌توان گفت: انشاء اللَّه، فلان معصيت را كرده‌ام! زيرا چنين سخنى بى‌پروايى انسان را در برابر خداوند بزرگ، نشان مى‌دهد، ممكن است آيه شريفه، به همين وجه، نظر داشته باشد.

گاهى هم استثنا را در كلام مى‌آورند و منظور جلب لطف خداوند و ايجاد تسهيلات براى انجام كارى است كه مورد نظر است. اين وجه، اختصاص بطاعات دارد.

بنا بر اين اگر كسى بگويد: فردا انشاء اللَّه دينم را ادا ميكنم يا نماز ميخوانم، منظور اين است كه: اگر لطف خداوند شامل حالم بشود و امكاناتى برايم فراهم آورد، اين كار را انجام خواهم داد. اگر كسى همين مطلب را با يك سوگند ادا كرده، بگويد:

بخدا، فردا انشاء اللَّه دينم را ادا خواهم كرد، در صورتى كه فردا دينش را ادا نكند، مخالفت سوگند نكرده و كفاره‌اى بر عهده‌اش نيست، زيرا اگر فردا نتوانست انجام دهد، معلوم ميشود كه لطف خداوند، شامل حالش نشده است. بديهى است كه اين وجه را نميتوان، مورد نظر آيه شريفه دانست، زيرا اين وجه، مخصوص طاعات است و آيه، شامل هر كارى كه زشت نباشد ميشود، خواه طاعت باشد يا طاعت نباشد. اين مطلب، اجماعى مسلمين است. مى‌گويند: در مورد هر كارى كه ناپسند نباشد، مى‌توان انشاء اللَّه گفت.

گاهى استثنا را در كلام ذكر مى‌كنند و منظور اين است كه اگر امكان و قدرتى نسبت به عمل فراهم باشد. گوينده منظورش اين است كه بر آن حالى كه هست، باقى بماند تا كارى را انجام دهد. اگر انشاء اللَّه را در مورد كارهاى مباح، به كار بريم، منظور همين وجه است. ممكن است آيه شريفه را بر همين وجه، حمل كرد.

گاهى منظور از استثنا هيچيك از وجوه فوق نيست، بلكه- صرفاً- منظور دلبستگى و توجه بذات خداوند است. اين استثنا در راست بودن و دروغ بودن كلام، تأثيرى ندارد، زيرا منظور اين است كه: من فلان كار را خواهم كرد، در حالى كه به- خداوند توجه و دلبستگى دارم و حاجت خود را بدرگاه او اظهار مى‌كنم. ممكن است‌