چشم گرفته تا قلب و معده و كليه و كبد و ساير موارد نظر مى‌داد و نسخه تجويز مى‌كرد. به علت وجود چنين محدوديت‌هايى آن زمان‌ها هر كسى كموبيش براى خودش يك نيمچه حكيم‌باشى بوده و در بسيارى از موارد، مردم بر اساس تجربيات شخصى يا تجربيات بزرگ‌ترها و كسانى كه كموبيش چيزهايى از طبابت مى‌دانستند به درمان بيمارى خود اقدام مى‌كردند. در مواردى نيز با مراجعه به كتاب‌هايى كه در اين زمينه نگاشته شده بود به حل مشكل مى‌پرداختند.

شبيه آنچه در مورد مداواى امراض جسمانى گفتيم در مورد ورزش‌هاى قهرمانى نيز صادق است. در گذشته اين‌گونه نبود كه در ورزش‌هاى قهرمانى مربيان برجسته و شايسته‌اى در همه جا وجود داشته باشند و بر اساس موازين و برنامه‌هاى دقيق علمى و تعريف شده به تعليم و تربيت ورزشكاران مبادرت ورزند. كسانى كه مى‌خواستند در اين ورزش‌ها به مقام و مرتبه‌اى برسند، با استفاده از تجربيات كسانى كه در آن زمينه تجاربى داشتند و انجام تمرينات شخصى، براى تحقق اين امر تلاش مى‌كردند. البته چون اين كار به‌طور معمول بدون وجود استاد و مربى و برنامه خاص و تعريف شده‌اى انجام مى‌شد گاهى نيز ضايعاتى به همراه داشت. البته امروزه كه كموبيش تمامى ورزش‌هاى قهرمانى داراى مربيانى مجرّب و آزموده و روش‌هاى علمى و تعريف شده خاص هستند، ورزشكاران زير نظر مربى و در قالب برنامه‌ها و تمرين‌هاى علمى و ضابطه‌مند و مشخص به فعاليت مى‌پردازند.

در هر صورت، امور معنوى نيز كم و بيش تابع همين رويّه و قانون است. در اين‌جا نيز اگر كسانى باشند كه زحمات زيادى در اين راه كشيده و به مقامات عالى سير و سلوك رسيده و قدرت تربيت داشته باشند، انسان مى‌تواند از تجربيات و رهنمودها و ارشادهاى آنان استفاده كند و خود را تحت تربيت اين افراد قرار دهد و در پرتو راهنمايى‌ها و دستورالعمل‌هاى آنان به تدريج مراحلى را كه دستور مى‌دهند يكى پس از ديگرى بپيمايد. اين‌گونه افراد با توجه به تجربيات و شناخت‌هايى كه دارند، مى‌توانند تشخيص