امیرمؤمنان(ع) پس ازگذشت ربع قرن از رحلت پیامبر(صل) با به دست‌گرفتن رهبری، با جامعه‌ای روبرو بودند که سنت‌های پیامبر(صل) را کنار زده‌ و آموزه‌های اسلام ناب را طرد کرده، یکی پس از‌دیگری به فراموشی سپرده بودند و به جای آن بدعت‌ها و سنت‌های خلفای پیشین، به ویژه خلیفه دوم و سوم را جایگزین کرده بودند؛ همچنین ارزش‌های اجتماعی دگرگون‌شده و ضد ارزش ها جایگزین ارزش ها شده‌بود؛ ملاک برتری وامتیاز در ‌زمان رسول خدا(صل) تقوای انسان‌ها بود، ولی در دوره خلفا به جای آن، امتیازات براساس دروغ و باطل هایی چون عرب، قریشی و اموی بودن قرارگرفته بود؛ تقسیم ناعادلانه بیت‌المال براساس امتیازات خودساخته و بدعت آلود، فساد اداری، تبیض نژادی و طبقاتی بود؛ توزیع پست‌های حساس و کلیدی حکومتی بر افراد و کارگزاران غیرصالح و غیرشایسته دلیل پدیدآمدن طبقه اشراف و طبقه فقیر گشته بود و اینها و بسیاری دیگر از جمله مشکلات پیشِ روی حضرت بود؛ امام باید چون کوه، استقامت داشته و مردم نیز تسلیم فرمان او و یار و یاور او باشند؛ چنان که می‌فرمایند: «وَ‌إِنَّ عَلَى الْإِمَامِ الِاسْتِقَامَةَ وَعَلَى الرَّعِيَّةِ التَّسْلِيمَ...؛[٢٣١] همانا برعهده امام استقامت و برعهده رعیت تسلیم بودن است و...» و «...أَيُّهَا النَّاسُ أَعِينُونِي عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَ ايْمُ اللَّهِ لَأُنْصِفَنَّ الْمَظْلُومَ مِنْ ظَالِمِهِ وَلَأَقُودَنَّ الظَّالِمَ بِخِزَامَتِهِ حَتَّى أُورِدَهُ مَنْهَلَ الْحَقِّ وَإِنْ كَانَ كَارِهاً؛[٢٣٢] ...اى مردم مرا بركار خود يار باشيد و فرمانم را پذيرفتار، به خدا سوگند كه داد ستمديده را از آن كه براو ستم كرده بستانم و مهار ستمكار را بگيرم و به ناخواه او را تا به آبشخور حق كشانم.»[٢٣٣] و نیز ضمن اعلام سیاست‌ها و اصلاحات خود، زمان آغاز خلافت خود را با آغاز بعثت پیامبر(صل) مقایسه و فرمودند:

...بدانيد كه روزگار دگر‌باره شما را در بوته آزمايش ريخت، مانند روزى

[٢٣١]. الإرشاد، ج١، ص٢٤٣ ؛ المعیار و الموازنه، ص١٠٥ ؛ الاخبار الطوال، ص١٤٠ ؛ جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه إبن أبی الحدید، ج٢، ص١٨١.

[٢٣٢]. نهج البلاغه، خطبه١٣٦،ص١٩٤.

[٢٣٣]. ترجمه شهیدی، ص١٣٤.