تشخیص احادیث دارای علو مضمون امری سلیقه ای و شخصی نیست كه بتوان آن را به سادگی به دست آورد، بلكه دارای ضوابط و شاخصه ها و ویژگی هایی است كه باید در متن مورد ادعا احراز گردد؛ این شاخصه ها از طریق بررسی تعداد زیادی از متون روایی و استخراج ویژگی های مشترك آن کشف می شود كه خود از طریق نشانه هایی چون كثرت شرح شارحان، اختلاف نظر عالمان و اذعان صاحب نظران استخراج شده است؛ زیراکه، اهتمام افراد بسیار برای شرح و تبیین یک حدیث و یا اختلاف نظر ایشان در فهم و برداشت از آن، بیانگر آن است که آن حدیث مورد نظر دارای مضمون عالی و بلندی است و محتوای ساده و فطری حدیث، اتحاد نظر عالمان را به دنبال دارد و نیازی به شرح متعدد و متفاوت شارحان نخواهد داشت.

٣.١. محتوای توحیدی

اساس و پایه دین اسلام توحید است، به طوری كه اولین شعار اسلام كلمه لا اله الا الله بود و پیامبر اسلام رستگاری را با توحید گره زد؛[١٦٠] اهل بیت(عهم) نیز در شناساندن خداوند نقش بسزائی ایفا كرده اند و احادیث فراوانی را در وصف صفات الهی و یگانگی خدا بیان داشتند؛ اما مسئله توحید و خداشناسی از معضلات معارف الهی است که الفاظ و واژگان نیز تحمل انتقال کامل این معارف را ندارند، ازاین رو یکی از مصادیق بارز علو مضمون در احادیث اهل بیت(عهم) معارف توحیدی است که به فهم و دقت فراوانی احتیاج دارد؛ نمونه بارز این متون، خطبه‌های توحیدی امیرالمومنین(ع) است که بسیاری از آنها در کتاب شریف نهج البلاغه گردآوری شده اند؛ به عنوان نمونه حضرت در خطبه ١٨٧ نهج البلاغه معارف عالیه ای از توحید را به ارث نهاده كه سید رضی در مدح آن می گوید:

از خطبه‌هاى آن حضرت در توحید است، و این خطبه از اصول علم چیزى را فراهم آورده كه در هیچ خطبه ای نیست.

[١٥٩]. مجله میقات حج، شماره٤٢ «نیم نگاهی به شرح فرازهایی از دعای عرفه»، ص١٨٤.

[١٦٠]. مناقب ابن شهر آشوب، ج١ ص٥٦.