بود؛ چنان که یکی از دلیل های اصلی شورش بر عثمان، عملکرد سرپرستان و کارگزارانی بود که در حکومت دوازده ساله عثمان بر سرکار بودند؛ حضرت در‌ ساماندهی سرپرستان، براساس شایسته‌سالاری اقدام نمودند و کارگزاران پیشین را برکنار کردند و کارگزارانی که در مجموع شایستگی‌های لازم را داشتند، جایگزین آنان کردند؛ در نگاه حضرت مهم ترین اقدام اصلاحی، به سامان آوردن مدیریت و رهبری جامعه بود؛ چنان که فرمودند: «فَالْتَمِسُوا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ؛[٢٢٣] پس رستگارى را نزد كسانى جوييد كه اهل آنند.»[٢٢٤] حضرت در عزل و نصب‌های خود به تدریج تغییراتی دادند و برخی را با توجه به نیازهایی که پیش آمد، فراخواندند و در جایی دیگر به کار‌گرفتند و برخی را به دلیل ناتوانی و عملکرد بد و خیانت در امانت برکنار کردند؛ این اقدام حضرت، به دلیل نبود زیرساخت‌ها و بسترهای مدیریتی و اجرائی، پذیرش آن بر دولت‌مردان سابق سنگین و گران آمد؛ پس مشکلاتی را برای حضرت فراهم کردند.

٢.١. مشکلات ناشی از عزل کارگزاران عثمان

اقدام دیگری که موجب شکل‌گیری مخالفت‌ها و مقابله‌ها با حکومت امام(ع) شد، برکناری کارگزاران عثمان به ویژه برخی از آنان بود؛ حضرت در همان روزهای نخست حکومت خود، بیشتر کارگزاران پیشین را برکنار کردند؛ از جمله: معاویه که مهم ترین سدّ در برابر اصلاحات امام(ع) بود؛ او از زمان خلیفه دوم در ‌شام مستقر شده‌ و با حمایت‌های خلیفه به قدرتی چشمگیر دست یافته ‌بود و با کشته شدن عثمان که به میل و خواست او بود، خود را آماده کسب همۀ قدرت کرده و با داعیه خون خواهی عثمان در پی آن بود که به خواسته دیرینه حزب اموی، جامه عمل بپوشاند و بر سریر حکومت بنشیند و خلافت را به سلطنت تبدیل و کار ‌را به جاهلیت بازگرداند؛ بنابراین از جمله مهم ترین اقدامات حضرت، عزل معاویه بود؛ مغیرة‌بن‌شعبه دو بار از محضر امام خواست، معاویه را بر مسئولیت شام ابقا نماید، ولی حضرت هر دو بار نپذیرفتند و سپس به ابن‌عبّاس فرمودند:

«به سوی شام حرکت کن، تو را سرپرست آن سامان کردم»؛ ابن‌عباس گفت: این نظری درست نیست؛ معاویه مردی از بنی امیه و پسر عموی عثمان و کارگزار‌ او در منطقه شام است و من در امان نیستم از‌ اینکه برای خون خواهی

[٢٢٣]. نهج البلاغه، خطبه١٤٧، ص٢٠٦.

[٢٢٤]. ترجمه شهیدی، ص١٤٢.