تصحیف در لغت به معنای خطا در خواندن و نوشتن است[٢٤٠] و اسم مفعول آن یعنی «مصحّف» به معنای اشتباه نوشتاری است؛[٢٤١] در اصطلاح حدیث‌پژوهان به حدیثی که بخشی از سند[٢٤٢] یا متن[٢٤٣] آن، به چیزی شبیه‌ یا نزدیک به آن، تغییر کرده «مصحّف» گفته می‌شود.[٢٤٤] تصحیف از آسیب‌هایی است که در نقل روایت به‌وجود می‌آید؛ گاه در کتابت یا نقل شفاهی حدیث، تغییراتی صورت می‌گیرد که سبب دگرگونی در سند و متن حدیث شده، به بدفهمی یا ابهام در مراد معصوم می‌انجامد؛ چنین تغییراتی، می‌تواند در اعتبارسنجی، فهم و عمل به مضمون حدیث تأثیرگذار باشد؛ هرگونه تغییری در سند، متن، ضبط نام راویان و گزارش‌های تاریخی، مصداق تصحیف است که نوعی آفت برای حدیث محسوب می‌شود؛ این مشکل که به دلایلی مانند غفلت یا بی‌اطلاعی نسخه‌نویسان در متون روایی پدیدآمده، کار را بر حدیث‌پژوهان سخت نموده است؛ ازاین‌رو، تبیین و شناسایی راهکار برای حل این مشکل از دغدغه‌های پژوهشگران معاصر بوده است؛ علامه محمدتقی شوشتری (١٣٢٠-١٤١٦ق) یکی از نو‌آوران معاصر حدیث‌پژوه است که دیدگاه‌های ویژه‌ای در دانش‌های حدیثی به‌ویژه دانش رجال دارد؛ وی در کتاب «قاموس الرجال» ضمن تصحیح و رفع نارسایی‌های کتاب «تنقیح المقال» مرحوم مامقانی (١٣٥١ ق) به شناسایی آسیب‌های سندی ناشی از تصحیف

[٢٤٠]. ر.ک: المفردات، ص ٤٧٦.

[٢٤١]. ر.ک: لسان العرب، ج ٤، ص ١١٧؛ العین، ج ٣، ص ٢٠؛ قاموس المحیط، ص ١٠٦٨.

[٢٤٢]. مقصود از تصحیف در سند، تغییری است که بر سند روایات عارض می‌شود، چه به‌نحو تحریف و جابه‌جایی کلمات سند و نام راویان به برخی اسامی دیگر و یا زیادی و نقصان چیزی از سند و چه به‌صورت تغییر و تبدیل برخی حروف و نقطه در نام راوی باشد؛ همچنین باید توجه داشت که بیشترین نوع تصحیف، تصحیفی است که در اسامی راویان صورت گرفته است؛ (أخبار المصحفین، ص ٣٣).

[٢٤٣]. مراد از تصحیف در متن تغییراتی است که سبب تغییر در معنا و مفهوم روایت می‌شود؛ مانند لفظ «شیئا» به‌جای «سـتّا» در حدیث نبوی «مَنْ صَامَ رَمَضَانَ وَ أَتْبَعَهُ سِتّاً مِن شَوّال» که در منابع اهل‌سنت تصحیف شده است؛ (ر.ک: صحیح المسلم، ج ١، ص ٨٢٢، ح ١١٦٤، باب ٣٩؛ سنن أبی داود، ج ٢، ص ٣٢٤، ح ٢٤٣٣؛ سنن أبی ماجة، ج ١، ص ٥٤٧، ح ١٧١٦، باب ٣٣) و یا تصحیف «الحجامه» به‌جای «الجمعه» در گزارش کلینی «... عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: إِذَا اغْتَسَلْتَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أَجْزَأَكَ غُسْلُكَ ذَلِكَ لِلْجَنَابَةِ وَ الْحِجَامَة»؛ (الکافی، ج ٤، ص ٥٢٩، ح ٧).

[٢٤٤]. ر.ک: الرعایة، ص ١١٠؛ مقباس الهدایة، ج ١، ص ٢٣٧.