محتوایی وی را تشکیل می‌دهد؛ در هر موردی که عقل، توان کشف و فهم رابطۀ میان ظهر و بطن را داشته باشد، روایتِ بیانگر معنای بطنی پذیرفته می‌شود؛ در فرآیند اعتبارسنجی، برای دستیابی به رابطه یا درستی ‌آزمایی آن از شواهد قرآنی و حدیثی نیز بهره گرفته می‌شود.

نکته قابل تأمّل در دیدگاه آیت‌الله معرفت این است که وی معنای تأویلی یا همان بطن را از سنخ معنای التزامی کلام و ملازمۀ از نوع لزوم غیر بیّن را نیز ممکن دانسته است؛ در مواردی که ملازمه دلالت التزامی از نوع غیر بیّن است، تصور لازم و ملزوم در پدیدآمدن یقین به ملازمه کفایت نمی‌کند و باید استدلال و تبیین به آن نیز افزوده شود؛ باوجود بهره‌گیری از استدلال و قرینۀ عقلی خارج از چارچوب لفظ، این نوع از دلالت التزامی همچنان جزء مدلول لفظی کلام به شمار می ‌آید؛[٦٣] گفتنی است مدلول لفظی به مدلول منطوقی و مدلول مفهومی تقسیم می ‌شود و مدلول التزامی با همۀ انواع خود مدلول مفهومی را تشکیل می‌دهد؛[٦٤] با این توضیح روشن است که آیت‌الله معرفت معنای بطنی صحیح را مدلول لفظی و مفهومی آیه می‌داند و در دستیابی به آن از برهان سبر و تقسیم-که شیوه‌ای عقلی است- بهره می‌گیرد؛ پافشاری علامه معرفت بر الغاء خصوصیت و پیمودن مراحلی که پیش تر به آن اشاره شد، همگی برای تبیین و مستدل ساختن لزوم غیر بیّن است.

٣. تحلیل نمونه ‌های بطن

تحلیل نمونه‌هایی که علامه معرفت برای تأویل مأثور آورده‌اند، نظریۀ وی را روشن‌تر خواهد ساخت و شیوه اعتبارسنجی روایات بطون را معلوم می کند.

٣.١. تأویل «میزان»

نخستین نمونه بطن واژه «میزان» است؛ شیخ طوسی در آیات <وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمیزانَ* أَلاَّ تَطْغَوْا فِی الْمیزانِ* وَ أَقیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لا تُخْسِرُوا الْمیزانَ>[٦٥] تأویل

[٦٣]. ر.ک: همان، ص ٣٢، پاورقی.

[٦٤]. ر.ک: ارشاد العقول الی مباحث الاصول، ج٢، ص٣٤٧.

[٦٥]. ر.ک: الرحمن، آیات٧-٩.