حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٣٨ - شیوۀ صحیح اعتبارسنجی روایات بحارالانوار از دیدگاه آیتالله محمدآصف محسنی در مشرعة بحارالانوار
٢. اعتبارسنجی با اخذ قدر مشترک روایات متعدد
یکی از قرینههای مهم جابر ضعف سند، نقل مضمون واحد در روایات متعدد و بدون اتحاد در الفاظ است؛ این امر مکرر در مشرعة مورد توجه و تأکید نویسنده قرار گرفته است؛ در مقدمه مشرعة چنین آمده است:
اما اگر متن روایتها مختلف شد پس اعتماد بر محتوای روایات غیر معتبر متوقف بر فراوانی سند روایات است تا اطمینان به درستی مدلول مشترک و متفق روایات حاصل شود؛ این حصول اطمینان با اختلاف ذهنیت افراد مختلف تفاوت میکند؛ همچنین کیفیت سندها و وضعیت راویان و تعدد مصدرها از جهت کمی و زیادی و اعتبار این مصدرها در حصول اطمینان تاثیر دارد.[٣٩٢]
این نکته که مورد اتفاق بودن متن در چند روایت نامعتبر موجب اطمینان به صدور آن از امام است، در جای دیگر نیز به عنوان یک اصل مورد تأکید قرار گرفته است ؛[٣٩٣] همچنین در باب قرائت و آداب آن، نویسنده مشرعة در مورد اشتراک روایات بر یک مطلب می گوید: با پنج روایت و حتی با چهار روایت می توان به اثبات حکم پرداخت؛[٣٩٤]حتی اگر راویان آن مجهول باشند؛[٣٩٥] البته در باب وقوف به عرفات، از کفایت حدود ده روایت[٣٩٦] برای اعتماد به قدر متفق سخن گفته شده
[٣٩٢] . همان، ج١، ص١٣؛ «وأمّا إذا اختلفت المتون فالاعتماد على مدلول روايات غير معتبرة، موقوف على ايجاب كثرة الأسناد للاطمینان بصدق المدلول المشترك والمتفق عليه بينها. وحصول الأطمینان يختلف باختلاف ذهنية الأشخاص وكيفية الاسانید و حال الرواة وتعدد المصادر كثرة وقلة، واعتبار المصادر».
[٣٩٣] . همان، ج١، ص٣٣ زیرنویس ١.
[٣٩٤] . باتوجهبه توضیحات حضوری آیتالله محمدآصف محسنی، این تعداد (چهار و پنج) بیشتر مربوط به ابواب فقهی است؛ مثلا تعبیر «حرام» برای موضوعی ویژه است و این حکم برای قدر متفق موضوع ذکرشده و از چند روایت استنباط میشود؛ در واقع این نوع، برزخی بین متن واحد و متن غیر واحد است که یک کلمه حرام یا حلال در مورد موضوعی ذکرشده است.
[٣٩٥] . همان، ج٢، ص٤٢٠ «فيه روايات كثيرة ومطالب فقهية متعلقة بالقرائة والبسملة، فاذا وجدت خمس روایات متفقة على حكم فاعتمد عليها في اثبات الحكم للاطمئنان بعدم كذب الروايات جميعا في ذلك وان كانوا من المجاهيل. بل يمكن الاعتماد على اربع روایات أيضاً».
[٣٩٦] . باتوجهبه توضیحات حضوری آیتالله محسنی این تعداد، عدد قطعی نیست؛ بلکه بر اساس ذوق فقیه است که با چه تعداد روایت میتواند اطمینان به قدر مشترک پیدا کند؛ خود ایشان در مواردی هشت روایت را برای استنباط و اطمینان به قدر متفق کافی دانستهاند.