دشوارتر شد؛ امام تلاش کردند تا آنان را با آنچه هم‌پیمان شده بودند، هم‌جهت سازند، ولی رویدادهای پیش ‌آمده بر این اختلاف ها و ناهمگونی می‌افزود؛ حضرت در توصیف این امر خطاب به کوفیان فرمودند:

أَيَّتُهَا النُّفُوسُ الْمُخْتَلِفَةُ وَالْقُلُوبُ الْمُتَشَتِّتَةُ الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ وَالْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ‌...وَتُقَامَ الْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِك؛[٢٠٢] اى مردم رنگارنگ، با دلهاى پريشان و ناهماهنگ، تن‌هاشان عيان، خردهاشان از آنان نهان، در شناخت حق شما را مى‌پرورانم، همچون دايه‌اى مهربان و شما ازحقّ مى‌رميد چون بزغالگان ازبانگ شيرغرّان. هيهات كه به يارى شما تاريكى را از چهره عدالت بزدايم، و كجى را كه درحق، راه يافته راست نمايم. خدايا تو مى‌دانى آنچه از ما رفت، نه به خاطر رغبت درقدرت بود و نه ازدنياى ناچيزخواستن زيادت، بلكه مى‌خواستيم نشانه‌هاى دين را به جايى كه بود، بنشانيم و اصلاح را درشهرهايت ظاهر گردانيم، تا بندگان ستمديده‌ات را ايمنى فراهم آيد و حدود ضايع مانده‌ات اجرا گردد.[٢٠٣]

در واقع مردم به جای اینکه همگرا باشند، واگرا شده بودند؛ این واگرایی باعث نابودی جامعه می‌شود و ارتباطی هم با حق و باطل ندارد؛ این یک سنت الهی است؛ حضرت با وجود اختلاف های اجتماعی و خواسته‌های متضاد، به ویژه در میان سران قبایل و بزرگان، بر پیمان بسته با مردم، استوار بوده و راه دشوار اجرای امور را پیش می‌بردند؛ اما اشراف و سران قبایل، همچنان دراین مسیر، مشکلاتی برای حضرت پدیدآورده، سبب ناپایداری حکومت امام(ع) می گردیدند.

١.٢.٢. قبیله گرایی و تعصبات قبیله‌ای حاکم بر جامعه

باوجوداینکه قبیله‌گرایی و فرهنگ قبیله‌ای در عصر پیامبر(صل) در جهت مدنیت تغییراتی کرد؛ ولی پس از رحلت پیامبر(صل) به گذشته بازگشت؛[٢٠٤] حضرت در تحلیلی فرمودند:

[٢٠٢]. نهج البلاغه، کلام ١٣١، ص ١٨٨.

[٢٠٣]. ترجمه شهیدی،ص ١٢٩.

[٢٠٤]. سمّوالمعنی فی سمّو الذات أو أشعّة من حیاة الحسین، ص٣٦.