و تأویلی بسنده نموده است؛ به عقیدۀ وی تناسب این دو معنا آشکار است؛ زیرا علم غذای روح است و در فراگیری علم به ویژه علوم دینی باید به منابع معتبر و اصیل مراجعه کرد.[٩٠]

به نظر می‌رسد آیت الله معرفت در این تأویل به دلیل روشنیِ تناسب، نیازی به شواهد قرآنی و حدیثی احساس نکرده است؛ گفتنی است برخی مفسران تناسب معنای بطنی با آیات بعد را تبیین نموده‌اند؛[٩١] شارحان حدیث نیز تناسب معنای تأویلی و تنزیلی را به کمک شواهد قرآنی مستدل ساخته‌اند.[٩٢]

نتیجه ‌گیری

بررسی و تحلیل نمونه‌های بطن در تفسیر اثری جامع نشان داد، آیت الله معرفت در اعتبارسنجی روایاتِ بیانگر معنای بطنی از راهکاری محتوایی بهره می‌گیرد؛ راهکار وی برپایۀ کشف تناسب میان معنای تنزیلی و تأویلی-بطنی بنانهاده شده است؛ اگر تناسب پس از الغاء خصوصیات به وسیله برهان سبر و تقسیم روشن شد و معنای بطنی به مثابه کبرای کلی برای معنای ظهری آیه گشت، می‌توان روایت بیانگر معنای بطنی را پذیرفت؛ آیت‌الله معرفت برای اثبات درستیِ معنای بطنی از شواهد قرآنی، حدیثی و عقلی نیز کمک می‌گیرد؛ این شیوه، در میان مفسران و حدیث‌پژوهان پیشین نیز دیده می‌شود؛ نپرداختن علامه معرفت به نقد سندی در اعتبارسنجی روایات بطون به معنای نادیده‌گرفتن نقد سندی نیست؛ بلکه تنها نشانگر محوریت‌بخشی به نقد محتوایی و گردآوری شواهد است.

یادداشت‌ها:

[١] در اینجا متن و پاورقی تفسیر اثری جامع (ج١، ص٥١) به اشتباه تنظیم شده است؛ روایت متن از امام کاظم(ع) و در کمال‌الدین جلد٢، ص٣٦٠، ح٣ آمده است. روایت دیگری از امام باقر(ع) در همان کتاب ج١، ص٣٢٥-٣٢٦ نقل شده است که متن روایت چنین است:

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(ع) فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَح‌ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ فَقَالَ هَذِهِ نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ يَقُولُ إِنْ أَصْبَحَ إِمَامُكُمْ غَائِباً

[٩٠]. ر.ک: التفسیر الأثری الجامع، ج١، ص٥٢.

[٩١]. ر.ک: تفسیر الصافى، ج٥، ص٢٨٧.

[٩٢]. ر.ک: شرح أصول الكافی (ملاصدرا)، ج٢، ص٢٥٦؛ مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، ج١، ص١٦٧.