وجود کارگزاران شایسته و کافی، عامل مهمی در پیشبرد اهداف حکومتی امیرالمؤمنین(ع) بود؛ حضرت باتوجه به برنامه های اصلاحی خود به کارگزاران ورزیده، شایسته و کارآمد نیاز داشتند تا آن برنامه ها را عملی سازند؛ اما باید اعتراف کرد تعداد چنین افراد کارآمد و مجرب در حکومت حضرت که هم وفادار باشند و هم وظایف خود را به بهترین وجه انجام دهند، همچنین در دام نیرنگ و توطئه دشمن به وسیله تطمیع و تهدید نیفتند؛ به یقین بسیار اندک است.

نامه‌ها و خطبه‌های حضرت با كارگزاران خود حکایت گر ‌اين مشكلات است؛ گاهی حضرت امام(ع) در ‌اعزام نيرو، با كمبود روبرو بودند‌، به ویژه در مأموريت‌هايی كه به افراد بسيار معتمد نياز بود؛ برای مثال، امام(ع) چه كسی را به شام اعزام كنند كه در برابر تطميع‌های معاويه نلغزد؛ یا آنچه در خصوص توبيخ شخصيت بزرگی چون عثمان بن حنيف دیده می شود[٢٢٨] بيش ا‌زهرچيز، گويای احساس خطر ‌امام(ع) از‌ لغزش پاك‌ترين ياران خويش بر سر‌ سفره اشراف است؛ افزون براين، تعدادی ازعناصر باوفا و همراه حضرت، مانند عمار‌بن‌ياسر، مالك‌اشتر و محمد‌بن‌ابی‌بکر نيز د‌ر صحنه نبرد با دشمن، يا در راه انجام وظيفه يا به دلیل های ديگر از کشته شدند؛ از سوی ديگر، برخی از ‌اين افراد كه كاملاً مورد اعتماد امام بودند و می‌توانستند تكيه‌گاه او به شمار‌ آيند، با اهداف و استراتژی‌های امام، چندان موافقتی نشان نمی‌دادند و گاه، اين مخالفت را ابراز‌ می‌كردند؛ عبدالله‌بن‌عبا‌س پسر‌عموی امام(ع) و از همراهان ايشان د‌ر دوران حاكميت، در برخی حوادث، نظرش موافق و همراه امام نبود؛ ‌ابن‌عباس سياست امام علي(ع) را در خصوص عزل كارگزاران عثمان، به ویژه معاويه را نمی پسنديد[٢٢٩] و با عقيده امام درباره شهر و مردم كوفه موافق نبود و برخی شيو‌ه‌های امام را برنمی‌تابيد.[٢٣٠]

اين موارد نشان‌دهنده وضعيت و فضای حاكم بر رفتار كارگزاران حكومت علوی و همراهی نکردن آنان و نبود کارگزاران شایسته کافی است که زمینه ساز ناپایداری حکومت ایشان بود.

[٢٢٨]. نهج البلاغه، نامه٤٥، صص٤١٦-٤٢٠.

[٢٢٩]. ر.ک: الكامل فى التاريخ، ج٣، ص٢٠٣.

[٢٣٠]. ر.ک: همان و مقاله «بررسی و تحلیل مواضع مخالفان در برابر اصلاحات سیاسی دوران خلافت امام علی(ع)».