حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٤٥ - نقد روایت «طائر» در مدخل «شهید» دایرةالمعارف قرآن لیدن
نخواهند داشت. روایتهای مختلف این حدیث آنقدر فراوان است که نمیتوان همه را در اینجا ذکر کرد؛ این روایت در شکل سادهاش چنین است: ارواح شهیدان بهشکل پرندگان سفیدی هستند که از میوههای بهشتی میخورند؛(عبدالرزاق، مصنف، ٩٥٥٣). ارواح با عباراتی چون «بهشکل پرندگان» یا «مانند پرندگانی نزد خدا» یا فقط «پرندگان» وصف شدهاند. همچنین توصیفات دیگری مانند: ارواح «درون پرندگان» یا در «شکم (جوف) پرندگان» یا در جسم «پرندگان سبزرنگ»اند و... آورده شده است؛ این پرندگان مواد غذایی لازم را از بهشت میخورند یا برایشان فراهم میشود؛ (عبدالرزاق، مصنف، ٩٥٥٧). یا در هرجای بهشت که بخواهند میگردند؛ اما اغلب گفته شده این پرندگان «در چراغهای زرین که از عرش خدا آویزاناند (معلقة)، خانه دارند»... . در دو نقل از «روایت پرندگان» آمده است که «ارواح بهشکل پرندگان سبزرنگ بهشتی» در بهشت زندگی میکنند. (طبری، تفسیر، ش٢٣٢٢)؛ و «ارواح شهیدان در بهشت در چادرهای سفیدرنگیاند که در هر کدام دو همسر برایشان وجود دارد» (طبری، تفسیر، ش٢٣٢٤). یا گفته شده آنان یکدیگر را بهشکل پرندگان سفیدرنگ باز میشناسند که از میوههای بهشتی میخورند؛ جایگاهشان در نزدیکی سدرة المنتهی(نک. نجم:١٤)، هرجا که این درخت باشد، است(طبری، تفسیر، ش ٢٣١٩، ٨٢١٥).[١٠٦]
دیدگاه ریون دربارۀ منزلگاه شهید بر روایت طائر تکیه دارد؛ اما، آیا این روایت قابل پذیرش است؟ در بخش بعدی به بررسی و نقد این روایت پرداخته میشود.
ب) نقد روایت «طائر»
ریون روایت «طائر» را از منابع اهل سنت نقل نموده است؛ گرچه در صحیح بخاری و مسلم این روایت نقل نشده؛ اما شارحان آنها در فتح الباری و عمدة القاری و الدیباج این روایت را نقل کردهاند؛[١٠٧] در منابع دیگر اهل سنت نیز این روایت نقل شده است؛ به عنوان نمونه مؤلف کنزالعمال می نویسد:
أرواح المؤمنين في أجواف طير خضر تعلق في شجر الجنة حتى يردها الله تعالى
[١٠٦]. Encyclopaedia of the Qur’an (EQ), ٣/٢٨٣.
[١٠٧]. ر.ک: الدیباج علی مسلم، ج٤، ص٤٧٩؛ فتح الباری و عمدة القاری، ج٢٣، ص ٩٨.