حضرت امیر(ع) پس از پذیرش حکومت با مشکلات بسیاری برای اجرای برنامه‌های اصلاحی مورد نظر خود روبرو بودند که می‌توان با تأمل در آن‌ها بیشتر به چرایی کوتاهی و ناپایداری حکومت حضرت و محقق نشدن اهداف متعالی و الهی‌شان پی برد.

١.٢.٤.١. ‌مشکلات ناشی از اجرای برنامۀ اصلاحی «بازگرداندن اموال غارت شده از خزانه عمومی»

پیش از حکومت امیرمؤمنان(ع)، به ویژه در دوران خلافت عثمان، دارایی‌های عمومی بذل و بخشش شده، به غارت می رفت، چنان که فهرست‌های ارائه شده از آن، در منابع تاریخی سبب شگفتی ‌است؛[٢١١] تاجایی که یکی از علت های شورش بر عثمان همین دگرگونی اقتصادی در عصر او و به غارت‌ رفتن دارایی‌های عمومی بود؛ برهمین اساس حضرت در جهت اصلاحات اساسی فرمان دادند تا اموال و دارایی‌های به غارت رفته، باز‌گردانده شود؛ حضرت معتقد بودند: هیچ مستمندی گرسنه و درمانده نمی‌شود، مگر به سبب چپاولگری و ستمی که از جانب توانگران و زورمندان بدو رفته است؛ بدین جهت فرمودند:

إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ فَمَا جَاعَ فَقِيرٌإِلَّا بِمَا مُتِّعَ بِهِ غَنِيٌّ وَ اللَّهُ تَعَالَى سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِكَ؛[٢١٢] خداى سبحان روزى درويشان را در مال هاى توانگران واجب داشته. پس درويشى گرسنه نماند جز كه توانگرى از حق او خود را به نوايى رساند و كردگار، توانگران را بازخواست كند از اين كار.[٢١٣]

حضرت در خصوص آنچه عثمان به خویشاوندان و یاران خود به عنوان پاداش و جایزه داده‌ بود، فرمودند:

وَاللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ وَمُلِكَ بِهِ الْإِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ فَإِنَّ فِي الْعَدْلِ

[٢١١]. ر.ک: المعارف، صص١٩٤-١٩٥؛ تاریخ یعقوبی، ج، ص١٣٦؛ العقد الفرید، ج٣، ص٣٠٨؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، ج٢، صص٣٣٢-٣٣٣؛ شرح إبن أبی الحدید، ج١، صص١٩٨-١٩٩.

[٢١٢]. نهج البلاغه، حکمت٣٢٨، ص٥٣٣.

[٢١٣]. ترجمه شهیدی، ص٤٢٠.