كل هم واجب الوجود بذاته نیست پس فرض كردن اینكه خدا مشعر دارد مباینت می كند با اینكه خدا واجب الوجود است برای اینكه هر مشعری چاره نیست از این كه ممكن باشد و حصول مشعر با تشعیر خداست پس برای خدا مشعری نیست. [١٦٤]

توضیح این حدیث با كلام علامه مجلسی جمع می شود ایشان می فرمایند:

بوسیله تشعیر مشاعر یعنی بوسیله ایجاد و افاضه وجودات مشاعر و اینكه آنها بوسیله ایجاد خدا موجود شده اند، دانسته شد كه آنها مخلوق خدا هستند پس برای خدا مشاعری نیست و یا بعد از اینكه خدا مشاعر را به ما افاضه كرد فهمیدیم كه در ادراك امور احتیاج به این مشاعر داریم پس حكم كردیم به منزه بودن خدا از مشاعر برای اینكه محال است خدا در كمال خود به چیزی احتیاج داشته باشد و یا اینكه عقل حكم می كند خدا مشاعر ندارد بدلیل اینكه بین صفات خالق و مخلوق مباینت است.[١٦٥]

همان طور كه ملاحظه گردید، این حدیث به خاطر علو مضمونی که دارد ذهن بسیاری از محدثان را به خود مشغول كرده و هریك در توان خود به تبیین این حدیث پرداخته اند؛ البته برخی دیگر از شارحان نهج البلاغه نیز کلام امام(ع) را تفسیر کرده و به اقامه دلیل برخاسته اند، هرچند چندان مقبول به نظر نمی رسد؛ برای نمونه برخی گفته اند:

اگر خداوند چیزی را در خلق قرار دهد این كار دلالت می كند كه آن چیز در خداوند نیست.[١٦٦]

این استدلال به صورت كلی مخدوش است؛ آری، اگر منظور فقط امور مادی باشد صحیح است؛ البته این هم احتیاج به ضمیمه كردن استدلال دیگری مبنی بر مادی نبودن خداوند دارد؛ اما به نظر می رسد استدلال تام در این مورد استفاده از تقسیم ثنائی است كه تمامی احتمالات در دایره نفی و اثبات می آید و سپس همه احتمالات رد می شود؛ به این صورت كه اگر خداوند هنگام آفرینش مشاعر و مدركات بشر خودش هم مشاعر داشته باشد دو حالت دارد؛ یا غیر خدا مشاعر را خلق كرده است یا اینكه خودش خلق نموده است؛ صورت اول باطل است؛ زیرا لازمه اش احتیاج خدا به

[١٦٤]. الوافی، ج١ ص٤٣٤.

[١٦٥]. مرآه العقول، ج٢ ص٩٦.

[١٦٦]. توضیح نهج البلاغه، ج٣ ص١٣٠.