بقی من القرآن شی‌ء و لكن القرآن یجری أوّله على آخره، ما دامت السماوات و الأرض. و لكلّ قوم آیة یتلونها، هم منها من خیر أو شرّ؛ اگر این سخن پذیرفته شود- که آیه‌اى دربارۀ گروه خاصی نازل شده است و با مردن آن گروه آیه نیز می میرد-، هر آینه از قرآن چیزى باقی نمى‌ماند، امّا تا زمانى كه آسمان ها و زمین برقرارند، قرآن نیز در جریان خواهد بود و هر گروهی آیه‌اى دارد که آن را تلاوت می کند و آنان از مصادیق خوب یا بد آیه هستند.[٧٥]

براین اساس جاودانگی قرآن به دلیل تطبیق معنای کلی بطنی بر مصادیق مختلف در طول زمان صورت می پذیرد؛ آیت الله معرفت در فراز «لما بقی من القرآن شی‌ء»، توضیح «أی أصبح لا فائدة فیه» را افزوده ‌ است؛[٧٦] مطابقت بطن با تأویل و فلسفۀ آن، به صراحت در حدیث دیگری از امام باقر(ع) بازگو شده است؛ فضیل بن یسار از امام باقر(ع) معنای حدیث نبوی «ما فی القرآن آیة إلا و لها ظهر و بطن، و ما فیه حرف إلا و له حد و لكل حد مطلع» را بازجو می شود؛ حضرت در پاسخ می فرماید:

ظهره تنزیله، و بطنه تأویله، منه ما مضى و منه ما لم یكن بعد، یجری كما تجری الشمس و القمر. كلّما جاء منه شی‌ء وقع؛ ظهر قرآن تنزیل و بطن آن تأویل است. برخی از تأویل ‌های قرآن گذشته و برخی از آن هنوز نیامده است؛ قرآن همانند خورشید و ماه در جریان است؛ هرگاه تأویل آن فرارسد، به وقوع می ‌پیوندد.[٧٧]

همان گونه که پیداست در حدیث نبوی وجود بطن برای همۀ آیات قرآن با اسلوب حصر بیان شده است؛ علامه معرفت این حصر را حقیقی نمی داند؛ از نظر وی التزام به این که هر آیه ‌ای بطن داشته باشد، لازم نیست.[٧٨]

٣.٢. تأویل «ماء»

نمونه دیگری از بطن، تأویل واژه «ماء» در آیه «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ

[٧٥]. التفسیر الأثری الجامع‌، ج١، ص٧٠.

[٧٦]. ر.ک: همان.

[٧٧]. تفسیر العیّاشی، ج١، ص١١.

[٧٨]. ر.ک: «بطن و تأویل قرآن»، ص٢٣٧-٢٣٨، کتاب نقد، ش ٣٥، ١٣٨٤ش.