را مکرر در ملأ عام و برای همه مسلمانان مطرح کردند، مخاطبش همه انسان‌ها و همه کسانی هستند که به قرآن علاقه‌مندند؛[٥٢] به عقیده آیت‌الله معرفت راهیابی به بطن قرآن برای اندیشمندان جهان اسلام ممکن است؛ در واقع مسئله بطن تاکید بر درون‌نگری و تعمق و تبیین آیه «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى‌ قُلُوبٍ أَقْفالُها»[٥٣] است.[٥٤] نتیجه آنکه بطن در نگاه آیت الله معرفت، ضامن جاودانگی قرآن است و اگر قرآن سطحی بود مربوط به گذشته می‌شد.[٥٥]

تابه اینجا روشن شد که آیت الله معرفت دستیابی به بطن را برای غیرمعصومان نیز ممکن می‌داند؛ حال پرسش اساسی، رابطه ظهر و بطن یا راهکار و ضابطه دستیابی به بطن کدام است؟ آیت‌الله معرفت پس از سال‌ها اندیشیدن به مسئله تأویل و بطن، راهکار ویژه‌ای برای قانونمندساختن بطن پیشنهادداده‌اند.

آیت‌الله معرفت رابطۀ میان ظهر و بطن را از نوع عام و خاص می‌داند؛ وی معنای ظاهری آیه را خاص و معنای باطنی را عام دانسته است؛ همان گونه که پیش تر گذشت، علامه معرفت معنای بطنی را از راه الغاء خصوصیات آیه به دست می‌آورد؛ ازاین رو همواره معنای تنزیلی آیه همراه با خصوصیاتی است که موجب خاص بودن آن می‌گردد و در مقابل معنای تأویلی و بطنی عام است؛ آیت الله معرفت معنای بطنی را مدلول التزامی آیه برمی‌شمارد؛ هر چند ممکن است ملازمه در آن از نوع بیّن نباشد؛[٥٦] علامه معرفت در الغاء خصوصیات آیه از برهان «سبر و تقسیم» بهره می‌گیرد؛ در این شیوه تمام احتمالات تأثیرگذار در برقراری رابطه میان موضوع و حکم، فهرست می‌شود؛ سپس برای نفی هر یک از احتمالات دلیل ارائه می‌شود تا در پایان یک احتمال باقی بماند؛ احتمال نهایی به عنوان دلیل ثبوت حکم برای موضوع برگزیده می‌شود.[٥٧] در آیه ٤٤ سوره نحل که پیش تر آمد، احتمال این که مشرکان به جهت آنکه مشرک هستند، مخاطب آیه باشند، پذیرفته نیست؛ بلکه مخاطب آیه را مشرکان به جهت آنکه جاهل هستند، تشکیل می ‌دهد؛ آیت‌الله معرفت برای بیان نسبت میان ظهر و بطن از

[٥٢]. ر.ک: همان، ص١٩.

[٥٣]. محمد، آیه٢٤.

[٥٤]. ر.ک: «تاویل به روایت معرفت»، ص١٩، خردنامه، ش ٣٢، ١٣٨٨ش.

[٥٥]. ر.ک: التفسیر الأثری الجامع، ج١، ص٣٢؛ «تاویل به روایت معرفت»، ص٢٠، خردنامه، ش ٣٢، ١٣٨٨ش.

[٥٦]. ر.ک: التفسیر الأثری الجامع، ج١، ص٣٢.

[٥٧]. ر.ک: همان، ص٣٣.