تأويل، همگى بر اين دعوى پاى مى‌فشارند كه قرآن مجيد مهم‌ترين و جوشنده‌ترين چشمه فيض الهى است و ميوه معرفت را جز از شاخه آن نمى‌توان چيد. هر چند تا عصر حاضر، معجم‌ها، فرهنگ‌ها و دائرةالمعارف‌هاى بسيارى، در كارنامه قرآن پژوهى ثبت شده است. امّا هنوز گره‌هاى بسيارى است كه بايد گشود و راه‌هاى درازى است كه بايست پيمود.

بسيارى از مفسران سخت كوش و ژرف انديش قرآن، هر يك از موقفِ گرايش و ذائقه خود به قرآن نگريسته‌اند اين طبقه از دانشمندان اسلامى، هر چند در تبيين ابعاد و زواياى فرهنگ قرآن، تلاش و مجاهدت ارزشمند بسيار كرده‌اند، امّا هرگز نتوانسته‌اند گستره معارف قرآن را به شكل جامع و فراگير در پيش روىِ مسلمانان نهند. در قرآن مجيد، تعاليم و آموزه‌هايى است كه همچنان بكر باقى مانده و دستِ تحقيق و تأليف، آنها را لمس نكرده است و شيفتگان بسيارى مى‌توانند هر روز بدان روى آورند و ساحتى از آن را تفرّج كنند و به سرزمينهاى ناشناخته‌اى از معرفت پاى گذارند. اين نياز مقدس و اين راه دراز، بلند همتانى را مى‌خواهد كه گرد هم آيند و با تلاشى تازه و با به كارگيرى ابزار مدرن، راه نپيموده را هموار كنند و راه ورود به عرصه‌هاى گوناگون فرهنگ قرآن را بگشايند. و حاصلِ جهادِ علمى خود را فرا روى مشتاقان قرار دهند و همه را به اين خوانِ نعمت صلا زنند.

آرى آثار سامان يافته قرآنى، با هدف اطلاع رسانى از الفاظ قرآن، با همه تنوع و گستردگى قابل ستايش، تاكنون نتوانسته‌اند پاسخى عام و جامع به نياز مسلمانان و قرآن پژوهان بدهند. معارف بسيار عظيم و عميق در طومار گنجنامه وحى الهى نهفته است كه جويندگان را بدان دسترسى نيست. بر آوردن اين نياز جز از رهگذر همدلى و هميارى گروهِ كاردان و قرآن‌شناسى كه فرصت و فراغت لازم را داشته باشند. ممكن نيست، نخست بايد «شيوه و راه» درست را يافت، آن‌گاه بدان راه و روش به فتح عرصه‌هاى گوناگون پرداخت. اطلاعات و كتاب‌هاى موجود در مراكز علمى گواهند كه تلاش‌هاى تحسين برانگيزى در جنبه‌هاى مختلف كلامى، فلسفى، فقهى، حقوقى، سياسى، اجتماعى، اخلاقى و تربيتى و ... صورت تدوين يافته است. امّا همان‌ها گواهى مى‌دهند كه فرهنگى جامع و فراگير كه همه اين اطلاعات را به شيوه علمى گزارش كند، صورتِ تحقق نيافته است. مجموعه حاضر، گامى است بدين سو.

در اين اثر پر برگ كوشيده‌ايم، آموزه‌هاى زلال قرآن را از متن آيات برآوريم و پيش ديدگان علاقه‌مندان به قرآن‌كريم نهيم.

سنگ نخست اين بناى رفيع را همتِ دولتمردى فرهيخته و قرآن‌پژوهى آشنا با زمان و مقتضيات آن نهاد. آيت‌اللَّه هاشمى رفسنجانى- دام عزّه- در پس اين انديشه و باور كه تنها علائم معارفِ قرآن الفاظ و كلمات آن نيست. و بسا معرفت‌ها و حكمت‌هايى كه در قرآن به لفظ بازگو نشده است، طرحى نو