تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٧ - تضمين آزادى انسان در حرم خانه خدا

است كه دلالت بر زمان حال و آينده مى‌كند. پس كفر آوردن قرارى است واحد كه يك بار روى مى‌دهد، امّا بازداشتن از راه خدا كارى است مكرّر و پى در پى و بر دوام.

باز داشتن از راه خدا، آن است كه ميان انسان و اقدام او به كردار شايسته- هر نوع كردارى كه باشد از امر به معروف يا نهى از منكر يا ساختن مساجد براى خدا و انجام دادن فريضه‌هاى او- مانع و رادع ايجاد مى‌كند،/ ٤٨ زيرا «الصدّ- بازداشتن» بر عكس تمام اين كردارهاست همچون مشكل تراشيهايى كه مانع انجام فرايض و واجبات حاجيان گردد، يا منع مقامات قدرتمند و صاحب سلطه از آبادانى زمين، و محدود ساختن آزادى كار و بازرگانى، و به طور كلّى كفر به عنوان سنگى لغزنده در راه انسان قرار مى‌گيرد تا به قلّه پيشرفت و تكامل مادّى و معنوى نرسد.

«وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ‌- و مسجد الحرام، خانه خدا ...» بازداشتن از مسجد الحرام دو گونه است

گونه نخست: دست و پا بستن مردم با قوانين ستمگرانه ادارى، و اساسا جلوگيرى از سفر به حجّ است.

گونه دوم: آن است كه مى‌گذارند حاجيان به مسجد الحرام برسند، امّا نمى‌گذارند شعائر دينى خود را، چنان كه خدا بر ايشان واجب كرده، با آزادى كامل انجام دهند، و وسيله اين بازداشتن همان تسلّط و فشار سلطه‌هاى ستمگر حكمفرما بر اماكن مقدّس است.

تضمين آزادى انسان در حرم خانه خدا

پيش از آن كه قرآن رشته سخن را به پيرامون خانه خدا و مراسم و مناسك حج گزارى به آن بكشد، احترام به مسجد الحرام را واجب مى‌سازد و كسانى را كه در آن ستم مى‌ورزند و به محترم داشته‌هاى مردم تجاوز مى‌كنند و آزاديهايشان را سلب مى‌نمايند، به عذاب دردناك تهديد مى‌كند.

آزادى در اينجا يعنى هر چيزى كه فقدانش مراسم و مناسك حج را از محتواى خود تهى و بى‌معنى مى‌سازد. چگونه حاجيان شاهد و ناظر منافعى اخروى‌