خدا صلوة و تسبيح آنها را دانسته است اين با جمله‌ «وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ» منافى است مگر آنكه بگوئيم‌ «وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ» راجع بعلم خدا نسبت باعمال بشر است و فاعل «علم» در آيه خداست.

گرچه‌ «كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ ...» درباره همه موجودات نيست ولى اين جمله با جمله‌ «وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ‌ تَسْبِيحَهُمْ‌» روشن ميكند كه تسبيح و تحميد آنها از روى شعور و علم است و لازم نيست علم در تمام موجودات مانند علم انسان باشد بلكه علم و شعور و فهم هر يك نسبت بخودش است. اگر نيلوفر را مثلا در محلى بكاريم و در كنار آن چوبى نصب كنيم خواهيم ديد كه نيلوفر بجهتى كه چوب نصب شده ميرود تا خود را بآن بپيچد اين هم علم و شعور نيلوفر است با زبان تكلم نميكند ولى با عمل ميفهماند كه من نيز نسبت بخودم شعور و درك دارم.

نظير اين دو آيه است آيات‌ وَ يُسَبِّحُ‌ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ ... رعد: ١٣. كه از تسبيح و حمد رعد سخن ميگويد: سَبَّحَ‌ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌ حديد: ١. سَبَّحَ‌ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ ...

حشر: ١. يُسَبِّحُ‌ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ ... جمعه: ١، تغابن: ١.

اين آيات بعضى از مصاديق آن است كه آيه ٤٤ اسراء بطور كلى گفته است.

نحوه تسبيح موجودات‌

تسبيح تنزيه كلامى و قولى است كلام و قول آنست كه مطلب و ما فى الضمير را روشن كند اعمّ از آنكه با لفظ و زبان باشد يا طور ديگر مثلا در آيه‌ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ ... نمل: ١٨. حتما قول مورچه مثل سخن گفتن انسان نيست ولى بآن قول اطلاق شده و در كلام اعضاء بدن كه روز قيامت با انسان صحبت ميكنند آمده كه بانسان ميگويند أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ ... فصلت: ٢١.

يعنى خدائيكه هر چيز را گويا كرده است ما را گويا كرد.

على هذا «وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ‌