عرفا که گرایششان به ارزش عشق است اصلا گرایش ضد عقل دارند و رسما با عقل مبارزه می‌کنند . حافظ می‌گوید : صوفی از پرتو می‌راز نهانی دانست گوهر هر کس از این لعل توانی‌ دانست شرح مجموعه گل [١] مرغ سحر داند و بس که نه هر کو ورقی خواند معانی‌ دانست می‌خواهد بگوید فقط و فقط عارف با مرکب عشق ، به عرفان حق می‌رسد . در چند بیت بعد می‌گوید : ای که از دفتر عقل آیت عشق آموزی ترسم این نکته به تحقیق ندانی‌ دانست مخاطبش در این بیت ، بوعلی سیناست که در آخر اشارات [ سخن از عشق‌ گفته است ] . پس ، از نظر اینها اساسا انسان و انسانیت عبارت از " عشق " می‌شود و عقل به دلیل اینکه عقال و پای‌بند است ، به کلی محکوم‌ می‌شود .
یک وقت هم می‌بینید تنها ارزش ، می‌شود ارزش " عقل و فکر " . انسان‌ می‌گوید این حرفها چیست ، اینها همه خیالات است ، اینها چنین و چنان‌ است . بوعلی سینا گاهی در بین صحبتهایش می‌گوید : " این حرفها ، اشبه‌ به خیالات صوفیه است ، باید با مرکب عقل جلو رفت " .
اینها ارزشهای گوناگونی است که در بشر وجود دارد : عقل ، عشق ، محبت‌ ، عدالت ، خدمت ، عبادت ، آزادی و انواع دیگر

[١] " مجموعه گل " یعنی ذات مستجمع جمیع کمالات ، یعنی ذات حق .