بعدی ، کلامش یک بعدی است و یک روح چند بعدی ، کلامش هم چند بعدی است‌ . علی ( ع ) [ چون ] یک شخصیت جامع الاضداد است . کلامش هم جامع الاضداد است . در کلامش عرفان هست در اوج عرفان ، فلسفه هست در اوج فلسفه ، آزادیخواهی هست در اوج آزادیخواهی ، حماسه هست در اوج حماسه ، اخلاق‌ هست در اوج اخلاق . نهج‌البلاغه م ثل خود علی ، جامع است . در یکی از جملاتش می‌فرماید : « قد احیی عقله ، و امات نفسه » یک سالک را بیان‌ می‌کند که عقل خود را زنده کرده است و نفس خود را میرانده است « حتی دق‌ جلیله ، و لطف غلیظه » تا آنجا که این مراقبت و ریاضت شرعی ، نازکش‌ کرده است و این گوشتها را تا اندازه‌ای از تنش [ آب کرده است ] ، غلظت روحش را تبدیل به لطف کرده و روحش رقیق شده است . « و برق له‌ لامع کثیرالبرق » در آن حالت یک مرتبه یک برقی از درون ، در او می‌جهد « فابان له الطریق » راه را برایش روشن می‌کند « و سلک به السبیل ، و تدافعته الابواب الی باب السلامة » [١] از این در به آن در ، و از این‌ منزل به آن منزل می‌رود تا به آخرین منزل که منزل سعادت است و نهایت‌ راه اوست ، می‌رسد .
بنابراین ، برای انسان کامل تا این حدود که انسان کامل ، انسان سالک‌ است و انسان کامل باید انسانی باشد که تهذیب و تزکیه نفس کرده باشد ، اسلام می‌گوید بله ، همینطور است .
مسأله بالاتر اینکه آیا انسان کامل اسلام ، انسان سالک است ؟ انسانی‌ است که مرحله به مرحله پیش رفته و قدم به قدم جلو

[١] نهج البلاغه ، خطبه . ٢١٨