انسان کامل - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢١٢

عالم انسانیت است ، [١] می‌گوید :

به نام آنکه جان را فکرت آموخت

چراغ دل به نور جان برافروخت

زفضلش هر دو عالم گشت روشن

زفیضش خاک آدم گشت گلشن

در یک جا توجهش به آیات آفاقی کاملا خوب است ، می‌گوید :

به نزد آنکه جانش در تجلی است

همه عالم کتاب حق تعالی است

عرض اعراب و جوهر چون حروف است

مراتب همچو آیات وقوف است

غرض این مطلب است که گاهی این توجهات [ در بین عرفا ] هست .
یا جامی می‌گوید :

صلای باده زد پیر خرابات

بیا ساقی که فی‌التاخیر آفات

جهان مرآت حسن شاهد ماست

فشاهد وجهه فی کل مرات

اگر ما قرآن را یک طرف و عرفان را در طرف دیگر بگذاریم ، یعنی‌ ببینیم که قرآن تا چه اندازه به طبیعت توجه دارد و عرفان تا چه اندازه‌ به طبیعت توجه دارد ، متوجه می‌شویم که قرآن بیش از عرفان به طبیعت‌ توجه دارد ، بدون آنکه قرآن مسئله توجه به باطن نفس و رجوع به آن را به‌ شکلی انکار کرده باشد . بنابراین ، انسان کامل قرآن در کنار عقل گرایی و در کنار دل گرائی [ جامعه‌گرا و طبیعت گرا هم هست ] . حال ارزش هر کدام‌ از اینها چقدر است ، مطلبی است که وقتی سیمای انسان کامل اسلام را

---

[١] پیدایش این کتاب هم عجیب است . سؤالهایی از خراسان در مسائل‌ عرفانی از او می‌کنند و او این سؤالها را در یک جلسه جواب می‌دهد البته‌ خودش می‌گوید که بعد آنها را بسط داده است و یک شاهکار به وجود می‌آورد.