بنابراین ، انسان کامل اسلام با انسان کامل عرفان در این جهت فرق می‌کند . عقل در انسان کامل اسلام رشد و نمو کرده و در کمال احترام است ، در صورتی که در انسان کامل عرفان ، عقل همانطور که گفتیم تحقیر می‌شود .
مسئله دیگر ، " جامعه‌گرا ئی " بود که این را هم در جلسه گذشته عرض‌ کردم . [١]

روگردانی از طبیعت

در این جلسه یک مطلب دیگر را عرض می‌کنم و آن این است که عرفان‌ منطقش این است : " از خود بطلب [٢] هر آنچه خواهی که توئی " ، [ یعنی ] عرفان مکتبی درون گراست . در این مکتب دل از جهان بزرگتر است ، یعنی اگر تمام عالم را یک طرف و آنچه را که آنها " دل " [٣] می‌گویند طرف دیگر بگذاریم ، دل از همه عالم بزرگتر است . آنها به عالم‌ ، " انسان صغیر " و به دل ، " انسان کبیر " می‌گویند و چون جهان و دل‌ را یکی می‌دانند [ به این معنا که ] دو نسخه مختلف از دو عالم متطابق‌ هستند جهان را " عالم صغیر " و دل را " عالم کبیر " می‌نامند . نه‌ اینکه بگویند انسان ، عالم صغیر است و این عالم ، عالم کبیر ، می‌گویند این عالم که ما آن را عالم

[١] اگر لازم شد راجع به [ جامعه‌گرائی ] توضیح بیشتری می‌دهم . [٢] " از خود بطلب " یعنی از دل بطلب ، از درون بطلب . [٣] دلی که آنها می‌گویند یعنی همان روح الهی ای که در هر انسانی دمیده‌ شده است : و نفخت فیه من روحی ».