حافظ گاهی [ این مطلب را ] با تعبیرات عجیبی می‌گوید : بهای باده چون لعل چیست جوهر عقل بیا که سود کسی برد کاین تجارت‌ کرد عرفا همیشه مستی را به آن معنا که خود می‌گویند بر عقل ترجیح می‌دهند . آنها حرفهای خاصی دارند ، توحید ، نزد آنها معنی دیگری دارد ، توحید آنها وحدت وجود است ، توحیدی است که اگر انسان به آنجا برسد همه چیز شکل [ حرفی ] پیدا می‌کند . در این مکتب انسان کامل در آخر ، عین خدا می‌شود ، اصلا انسان کامل حقیقی ، خود خداست و هر انسانی که انسان کامل می‌شود ، از خودش فانی می‌شود و به خدا می‌رسد . راجع به این مکتب هم در جای خود صحبت می‌کنیم .

مکتب قدرت

مکتب دیگری درباب انسان کامل وجود دارد که نه بر " عقل " تکیه دارد و نه بر " عشق " ، فقط بر " قدرت " تکیه دارد . انسان کامل یعنی‌ انسان مقتدر ، و کمال یعنی قدرت به هر معنی‌ای که قدرت را در نظر بگیرید یعنی اقتدار ، زور . در یونان قدیم گروهی بودند که اینها را " سوفسطائیان " می‌گویند . اینها در کمال صراحت این مطلب را بیان کرده‌اند که اصلا " حق " یعنی " زور " ، هر جا که زور هست حق هم هست و هر جا که قدرت هست ، حق ، همان قدرت است و ضعف مساوی است با بی‌حقی و ناحقی . برای آنها اساسا عدالت و ظلم معنی و