هستی - ولی به صورت مبهم - در عقل حکیم ، مشخص شده باشد . می‌گفتند کمال‌ نفس انسان به این است که مجموع اندام عالم نه یک جزء بالخصوص و بی‌اطلاع از جای دیگر در ذهن او منعکس شود . این را به این تعبیر می‌گفتند : صیرورش الانسان عالما عقلیا مضاهیا للعالم العینی گردیدن و شدن انسان ، جهانی عقلانی مشابه با جهان عینی ، یعنی انسان خودش یک جهان در برابر آن‌ جهان بشود ، ولی آن جهان عینی است و این جهان ، جهانی عقلانی و فکری .

هر آن کس زدانش برد توشه‌ای

جهانی است بنشسته در گوشه‌ای

این بیت ، همین مطلب را می‌گوید .
انسان کامل به عقیده فلاسفه ، انسانی است که عقلش به کمال رسیده است‌ ، به این معنا که نقش اندام هستی در ذهنش پیدا شده است . ولی با چه [ وسیله به اینجا رسیده است ] ؟ با قدم فکر ، با قدم استدلال و برهان و با قدم منطق حرکت کرده تا به اینجا رسیده است .
ولی فلاسفه تنها به این قناعت نمی‌کردند ، می‌گفتند دو حکمت وجود دارد : حکمت نظری یعنی شناخت عالم به این صورتی که عرض کردم و حکمت عملی .
حکمت عملی چیست ؟ [١] تسلط کامل عقل انسان بر همه غرائز و همه قوا و نیروهای وجود خود . [٢] آن وقت می‌گویند اگر شما در حکمت نظری ، عالم‌ را با

[١] حکمت عملی هم [ مربوط به ] عقل است . [٢] کتب اخلاق ما را اگر مطالعه کرده باشید ، می‌دانید که اغلب بر این‌ اساس قضاوت می‌کنند ، یعنی اخلاق ما بیشتر " اخلاق سقراطی " است و در اخلاق سقراطی همیشه تکیه روی عقل است [ و در آن ، از این نوع مسائل مطرح‌ است : ] آیا عقل تو بر شهوتت &gt