اینکه یک وحدت و یک حیات مخصوص به خود دارد اجل دارد ، قوت دارد ، ضعف دارد ، سرنوشت مشترک دارد و . . . ، که من در این جزوه کوچکی که‌ اخیرا منتشر کرده‌ام به نام قیام و انقلاب مهدی علیه السلام از دیدگاه‌ فلسفه تاریخ ، چون جزوه ، خیلی مختصر بود ، ضمن اشاره به این بحث ، چند جا که جای این بود که باید مراجعه کرد در پاورقی به تفسیر المیزان ارجاع‌ کرده‌ام . تعبیراتی که در قرآن هست : « لکل امه اجل ، اذا جاء اجلهم فلا یستأخرون ساعه و لا یستقدمون »[١] و اساسا اینکه قرآن حکم را روی قوم‌ می‌برد : اقوامی چنین بودند و ما اقوام را هلاک کردیم ، و [ از نظر قرآن ] در میان اقوام سرنوشت مشترک در کار نیست ، اگر یک اقلیت صالح در میان یک قوم باشد تأثیری در وضع قوم نمی‌گذارد چنانکه عکس قضیه هم‌ همینجور است از باب اینکه خود قوم و ملت یک حکم واحد دارد ، [ این‌ امر مؤید آن است که جامعه یک واحد حقیقی است نه یک واحد اعتباری ] .
تا اینجای نظریه مذکور همه درست است ولی اینکه ترکیب جامعه چگونه‌ ترکیبی است ، ما روی این قضیه که بحث کردیم به اینجا رسیدیم که ترکیب‌ جامعه انسانی یک ترکیب نوع سوم است ، یعنی نه از نوع ترکیب اعتباری‌ است ( چون واقعا یک ترکیب حقیقی است ) و نه از نوع ترکیبهای طبیعی یا شیمیایی ، زیرا در ترکیبهای طبیعی و شیمیایی اصلا شخصیت اجزاء به هیچ نحو استقلال ندارد ، مستحیل است در شخصیت کل ، ولی افراد در جامعه در این حد

[١] یونس / . ٤٩