دنیا را می‌بینیم عنقریب دین می‌رود ، علم آمد مذهب رفت ، عدالت‌ اجتماعی آمد مذهب رفت ، . . . ، کم کم می‌بینند همه این معیارها و مقیاسها غلط از آب در آمده ، اینطور که مذهب نشان می‌دهد ، خیر ، تشریف‌ دارد ، خاطر آقایان جمع باشد از بین رفتنی نیست و وجود دارد . حال‌ آمده‌اند چنین توجیهی می‌کنند که نه ، مذهب هست ، باقی است و نمی‌شود مذهب از بین برود [ ولی ریشه الهی ندارد ] . حرف آخرش این است که : از آنچه گذشت نتیجه بگیرید که ایدئولوژی به طور اعم و مذهب به طور اخص از مظاهر اساسی زندگی اجتماعی هستند و کسانی که تصور می‌کنند با پیشرفت انسان و دانش او اینها از بین خواهند رفت نه ساختمان اجتماع را درست شناخته‌اند و نه ماهیت ایدئولوژی و مذهب را .
یکچنین توجیهی می‌خواهند بکنند . به اینها باید گفت که اگر این حرف‌ درست باشد ، با پیشرفت جامعه شناسی آقای دورکهیم ، دیگر مذهب باید از بین برود ، زیرا حرف دورکهیم هم معنایش این است که اعتقاد به مذهب به‌ نوعی جهالت بر می‌گردد ، همانطوری که حرف فویرباخ هم اینجور بود ، منتها فویرباخ انسان را به صورت فردی می‌دید ، می‌گفت انسان بالفطره یک سلسله‌ سرشتهای نیک و یک سلسله سرشتهای پلید دارد ، بعد در جریان اجتماع چون‌ خودش را خیلی گرفتار سرشت پلیدی خودش می‌بیند آن سرشت پاک خودش را از خودش انتزاع و جدا می‌کند و او را در بیرون خودش فرض و خیال می‌کند و . . . [١] .

[١] [ بقیه بیانات استاد متأسفانه روی نوار ضبط نشده است ] .