فطرت - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٧
تکامل است ! بدیهی است که چنین نیست . تکامل یعنی گام برداشتن در مسیر کمال ، یعنی شیء متکامل که منزل عوض میکند و مراحل را مرحله به مرحله پشت سر میگذارد ، گذشته از عدم ثبات و در یک جا متوقف نبودن ، یک امر دیگر هم در آن هست و آن این است که این تغییر در مسیر کمال صورت گرفته است ، بدین معنی که مبدئی را در نظر گرفتهایم ، بعد میگوییم در آن متکامل شده است ، یعنی در مرحله بعد همان را در مرحله عالیتر و به مقدار بیشتر دارد . پس اگر مسیر ، مسیر کمال نباشد آن تغییر مرحله و آن تغییر و جابجا شدن ، تکامل نیست . اگر مسیر بخواهد مسیر کمال باشد باید یک امری را ما در نظر بگیریم بعد بگوییم آن امر را که [ این شیء ] در ابتدا داشته است که ما آن را کمال تلقی کردهایم در مرحله بعد همان را به شکل افزونتری دارد . مثلا تکامل در علم و تکامل در صنعت را در نظر میگیریم . جامعهای در مرحلهای از علم و دانایی و اطلاع و کشف اسرار طبیعت و در مرحلهای از صنعت هست ، در مرحله دیگر تغییر میکند ، حال آیا هر تغییری را میتوانیم بگوییم " تکامل " ؟ اگر در دوره بعد ، این مردم جاهلتر و نادانتر شدند ، قدرت فنی و صنعتیشان ضعیفتر شد باز میتوانیم بگوییم تکامل پیدا کردهاند چون با گذشته فرق کردهاند ؟ م ثلا آمار باسوادها سابق بیشتر بود حالا کمتر شده است ، سطح سواد و معلومات قبلا بیشتر بود حالا کمتر شده است ، آیا میتوانیم بگوییم چون اکنون در آن مرحله نیستند ، پس تکامل است ؟ نه ، آن وقتی ما میگوییم تکامل است که در دوره بعد ، آن جامعه از نظر کمیت یا کیفیت و یا از هر دو نظر در سطح بالاتر قرار گرفته باشد ، یعنی اگر