پروردگار سرمست مى‌شود و لحظه‌اى با زمزمه تسبيح عمومى خلقت هماهنگ مى‌گردد بلكه در درون وجود خود، خودش را هم كه عمرى است گم كرده و به دنبالش مى‌گردد پيدا مى‌كند و به حال خويشتن نيز عارف مى‌گردد. آرى! اين سرزمين را «عرفات» مى‌نامند چه اسم جالب و مناسبى!

٢- مشعر الحرام: دوّمين موقف حجّ-

«مشعر» از ماده «شعور» است در آن شب تاريخى (شب دهم ذى الحجه) كه زائران خانه خدا پس از طى دوران تربيت خود در عرفات به آنجا كوچ مى‌كنند و شبى را تا به صبح روى ماسه‌هاى نرم در زير آسمان پرستاره در سرزمينى كه نمونه كوچكى از محشر كبرى و پرده‌اى از رستاخيز بزرگ قيامت است. آرى! در چنان محيط بى‌آلايش و با صفا و تكان دهنده در درون جامه معصومانه احرام و روى آن ماسه‌هاى نرم انسان جوشش چشمه‌هاى تازه‌اى از انديشه و فكر و شعور در درون خود احساس مى‌كند و صداى ريزش آن را در اعماق قلب خود به روشنى مى‌شنود آنجا را «مشعر» مى‌نامند!

آيه ٢٠٠-

شأن نزول:

در حديثى از امام باقر عليه السّلام مى‌خوانيم كه: در ايام جاهليت هنگامى كه از مراسم حجّ فارغ مى‌شدند در آنجا اجتماع مى‌كردند و افتخارات نياكان خود را بر مى‌شمردند (و افتخارات موهومى براى خود بر مى‌شمردند) آيه نازل شد و به آنها دستور داد كه به جاى اين كار (نادرست) ذكر خدا گويند و از نعمتهاى بى‌دريغ خداوند و مواهب او ياد كنند.

تفسير:

اين آيه همچنان ادامه بحثهاى مربوط به حجّ است نخست مى‌گويد:

«هنگامى كه مناسك (حجّ) خود را انجام داديد ذكر خدا گوييد همان گونه كه پدران و نياكانتان را ياد مى‌كرديد بلكه از آن بيشتر و برتر» (فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً).

منظور از اين تعبير اين نيست كه هم نياكانتان را ذكر كنيد و هم خدا را، بلكه اشاره‌اى است به اين واقعيت كه اگر آنها بخاطر پاره‌اى از مواهب لايق يادآورى هستند پس چرا به سراغ خدا نمى‌رويد كه تمام عالم هستى و تمام نعمتهاى جهان از ناحيه اوست صاحب صفات جلال و جمال و ولى نعمت همگان است.