كتاب كافى كلينى، نخستين اثر جامع حديثى شيعه است كه با دربرداشتن ابواب گوناگون اعتقادى، فقهى، تاريخى و ... از جايگاه و اهميت ويژه اى در تاريخ انديشه شيعه برخوردار است. در اين پژوهش درصدد شناسايى زمينه هاى تدوين اين اثر و جايگاه تاريخى آن بوده، به طور خاص بر ابعاد كلامى آن تمركز نموده، در پى اثبات اين ادعا هستيم كه روايات كلامى كافى بيش از آن كه پايگاه سندى قدرت مندى داشته باشند، در چارچوب ايدئولوژى اعتقادى شيعه در آن عصر شكل گرفته و مستندات ديگرى براى اثبات درستى آنها چون اعتبار عقلى يا وجود قراينى پيرامونى مبنا قرار گرفته است. ابتدا گزارش كوتاهى از زندگى كلينى ارائه داده و سپس به بررسى كتاب كافى و ابعاد كلامى آن خواهيم پرداخت. كليدواژه ها: كلينى، كافى، حديث شيعه و ابواب كافى.

شرح حال كلينى

محمد بن يعقوب كلينى در ميانه قرن سوم هجرى در روستاى كُلِين يا كُلَين [٢] به دنيا آمد. سال دقيق ولادت وى معلوم نيست. مناطق چندى به نام كلين البته با اختلاف

[١] نامه تاريخ پژوهان، على معمورى، سال اول، شماره دوم، تابستان ١٣٨٤، ص ١٣٧ ـ ١٦٣.[٢] درباره ضبط نام كلين ر.ك: سمعانى، الانساب، ج ٥، ص ٩١؛ زبيدى، تاج العروس، ج ٩، ص ٣٢٢ و مجلسى، بحار الأنوار، ج ٢٥، ص ٣٩.[٣] براى آگاهى بيشتر ر.ك: اسامى دهات كشور، ص٧٨؛ فرهنگ جغرافيايى ايران، ج ١، ص ١٨٢ ـ ١٨٣ و در خصوص مورد نخست ر.ك: ياقوت حموى، معجم البلدان، ج ٤، ص ٤٧٨.[٤] به عبارت مقدسى در توصيف محدوده جغرافيايى رى توجه كنيد: «وللرّى: قم، آوه، ساوه، قزوين، ابهر، زنجان و...» (احسن التقاسيم، ص ١٨) و نيز ر.ك: اصطخرى، مسالك الممالك، ص ٧٣.[٥] ر.ك: ميرزا عبداللّه افندى، رياض العلما، ص ٢٣٨.[٦] نورى، خاتمه مستدرك الوسائل، ج ٣، ص ٢٧٢.[٧] براى آگاهى بيشتر ر.ك: غفارى، همان، ص ١١٣ ـ ١٢٣ و كلينى، مقدمه كتاب كافى، ج ١، ص ٩ ـ ١٠.[٨] ر.ك: نجاشى، ٧٢؛ منتجب الدين، ص ٦٧، ٨٥ و ١١٠ و حلى، خلاصة الأقوال، ص ٦٩.[٩] ر.ك: سمعانى، ج ٥، ص ٩١ و زبيدى، ج ٩، ص ٣٢٢.[١٠] براى آگاهى از شرح حال افراد ياد شده، ر.ك: مامقانى، تنقيح المقال ذيل نام هاى مذكور.[١١] هويت برخى از اين افراد، از جمله محمد بن اسماعيل مورد اختلاف است. براى آگاهى بيشتر ر.ك: مامقانى، همان، ذيل نام؛ نورى، همان، ج ٦، ص ٢٧٠ ـ ٢٧١.[١٢] ر.ك: خويى، معجم رجال الحديث، ذيل هر يك از افراد نام برده شده و نيز براى آگاهى بيشتر ر.ك: معارف، پژوهش در تاريخ حديث شيعه، ص ٣٥٨ ـ ٣٥٩.[١٣] در مورد هويت اين شخص اختلاف نظر است با اين حال، نظر عمده رجال نويسان بين خواهرزاده برقى نويسنده كتاب محاسن يا پدر بزرگ وى در گردش است.[١٤] نجاشى، همان، ص ٣٧٧.[١٥] منسوب به محله اى در بغداد به نام «درب السلسله» ر.ك: زبيدى، همان، ج ٩، ص ٣٢٩.[١٦] بحرالعلوم، الفوائد الرجاليه، ج ٣، ص ٣٢٥.[١٧] ر.ك: حموى، همان، ج ٣، ص ١٢١.[١٨] براى آگاهى بيشتر ر.ك: دايرة المعارف بزرگ اسلامى، مدخل «بغداد».[١٩] براى آگاهى بيشتر ر.ك: غفار، همان، ص ٧١ ـ ٧٧.[٢٠] صاحب كتاب الغيبه و معروف به كاتب كلينى. براى آگاهى بيشتر به مقدمه على اكبر غفارى بر كتاب الغيبه نعمانى مراجعه فرماييد.[٢١] از مشهورترين شاگردان كلينى و استاد شيخ صدوق و مفيد و طوسى و نجاشى و سيدمرتضى، ر.ك: نورى، همان، ج ٣، ص ٤٧٨.[٢٢] بيشتر شرح حال نويسان شيعه، زمان وفات كلينى را شعبان ٣٢٩ دانسته اند و در خصوص محل دفن وى نيز به رغم اتفاق نظر بر شهر بغداد و وجود مقبره اى منسوب به وى ، در مورد محل دقيق آن اختلاف نظر است. براى آگاهى بيشتر ر.ك: كلينى، همان، مقدمه و غفار، همان، ص ٢١٧.[٢٣] ر.ك: نجاشى، ص ٣٧٧.[٢٤] فهرست اين آثار را در رجال طوسى ذيل نام كلينى بجوييد.[٢٥] ابن طاووس در كشف المحجة، فلاح السائل و فتح الابواب از اين كتاب روايت مى كند. ر.ك: نورى، همان، ج ٣، ص ٢٧٥.[٢٦] در اسناد اين كتاب به كلينى اختلاف است. ر.ك: ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص ٥٤ و رجال ابن داود، ص ٣٦.[٢٧] براى نمونه ر.ك: ابن حجر، لسان الميزان، ج ٥، ص ٤٣٣ و حرعاملى به نقل از: جامع الاصول ابن اثير، ج ١١، ص ٣٢٣.