اَخ ، خويشاوندى معروف است و او كسى است كه پدر و مادرت و يا يكى از آن دو ، او را به دنيا آورده باشند . به برادر رضاعى نيز گفته مى شود . گاهى به معناى دوست و همراه مى آيد . و در مفردات آمده: الأَصلُ أخوٌ وَ هُوَ المُشارِكُ آخَرَ فى الوِلادَةِ مِنَ الطَّرَفَينِ ، أو مِن أحَدِهِما أو مِنَ الرِّضاعِ . وَ يُستَعارُ فى كُلِّ مُشارِكٍ لِغَيرِهِ فِى القَبيلَةِ أو فِى الدّينِ ، أو فى صَنعَةٍ ، أو فى مُعامَلَةٍ ، أو فى مَوَدَّةٍ ، وَ فى غَيرِ ذلِكَ مِنَ المُناسَباتِ . [١] اصل در «أَخ» ، «أَخوْ» است و او كسى است كه با ديگرى در تولّد از يك پدر و مادر و يا يكى از آن دو يا در شير خوردن ، شريك باشد . اين تعبير در مورد هر گونه شريك در قبيله ، دين ، حرفه ، معامله ، دوستى و جز اينها ، به استعاره به كار مى رود .

اُخوّت ، در قرآن و حديث

بررسى موارد كاربرد كلمه «أخ» و «اُخت» در قرآن و حديث ، نشان مى دهد كه اين واژه ، در همان معانى لغوى آن (يعنى انواع پيوندهاى نسبى و غير نسبى) استعمال شده است. در مجموع ، در قرآن ٨٢ بار كلمه «أخ» و مشتقّات آن ، و چهارده بار «اُخت» و مشتقّات آن ، استعمال شده است.

معانى و كاربُردهاى «أخ» در قرآن

كلمه «أخ» و «اُخت» در قرآن كريم ، در اين معانى به كار رفته است: ١ . پيوند نَسَبى ، مانند: «رَبِّ إِنِّى لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِى وَأَخِى ؛ [٢] پروردگارا! من جز مالك خود و

[١] القاموس المحيط: ج ٤ ص ٢٩٨ مادّه «أخ» . [٢] تاج العروس: ج ١٩ ص ١٤٢ مادّه «أخ» . نيز ، ر . ك : أقرب الموارد : ج ١ ص ٤٦ مادّه «أخ» . [٣] مفردات ألفاظ القرآن : ص ٦٨. [٤] مائده: آيه ٢٥. نيز، ر.ك: نساء: آيه ١١ـ١٢ و ٢٣ و ١٧٦، مائده: آيه ٣٠ـ٣١ و ٨٧ ، اعراف : آيه ١١١ و ١٤٢ و ١٥٠ـ١٥١ ، يونس : آيه ٨٧ ، يوسف : آيه ٥ و ٧ـ٨ و ٥٨ـ٥٩ و ٦٣ـ٦٥ و ٦٩ـ٧٠ و ٧٦ و ٨٧ و ٨٩ـ٩٠ و ١٠٠ ، توبه : آيه ٢٣ـ٢٤ ، مريم : آيه ٢٨ و ٥٢ ـ ٥٣ ، طه : آيه ٣٠ و ٤٠ و ٤٢ ، مؤمنون : آيه ٤٥ ، نور : آيه ٣١ و ٦١ ، فرقان : آيه ٣٥ ، شعرا : آيه ٣٦ ، قصص : آيه ١١ و ٣٤ـ٣٥ ، احزاب : آيه ٥٥ ، مجادله : آيه ٢٢ ، معارج : آيه ١١ـ١٢ و عبس : آيه ٣٤ . [٥] نساء: آيه ٢٣ . [٦] احزاب: آيه ٥ . نيز ، ر . ك : بقره: آيه ١٧٨ و ٢٢٠ـ٢٢١ ، آل عمران: آيه ١٥٦ و ١٦٨ ، توبه: آيه ١١ ، احزاب: آيه ١٨ و حجرات: آيه ١٠ و ١٢ . [٧] حجر: آيه ٤٧ . نيز ، ر . ك : آل عمران: آيه ١٠٣ . [٨] هود: آيه ٥٠ . نيز ، ر . ك : اعراف: آيه ٦٥ و ٧٣ و ٨٥ ، هود: آيه ٦١ و ٨٤ ، شعرا : آيه ١٠٦ و ١٢٤ و ١٤٢ و ١٦١ ، نمل: آيه ٤٥ ، عنكبوت: آيه ٣٦ ، احقاف: آيه ٢١ و ق: آيه ١٣ . [٩] ص : آيه ٢٣ . [١٠] زخرف: آيه ٤٨ . [١١] اعراف: آيه ٣٨ . [١٢] اسرا: آيه ٢٧ . نيز ، ر . ك : اعراف: آيه ٢٠٢ . [١٣] حشر: آيه ١١ . [١٤] برادرى به معناى پيوند مودّت در عنوان «المحبّة (دوستى)» و به معناى پيوند مصاحبت در عنوان «الصحبة (همنشينى)» در همين دانش نامه و به معناى پيوند نَسَبى و رضاعى در دانش نامه احاديث فقهى ، به خواست خداوند متعال ، مورد بحث و بررسى قرار خواهد گرفت ؛ امّا ساير پيوندها نكته خاصّى كه موجب طرح مستقلّ آنها باشد ، ندارند و لذا در عناوين مرتبط با آنها (مثل : نفاق ، تبذير و ...) مطرح خواهند گرديد .