دانشنامه قرآن و حديث - محمدی ریشهری، محمد - الصفحة ٣٧٢
دو . «حىّ على خير العمل» در اذان و اقامه
پيروان اهل بيت عليهم السلام بر اساس ره نمودهاى آنان ، بر اين باورند كه جمله «حىَّ على خير العمل»، يكى از اجزاى اذان و اقامه بوده و جزئيت آن ، از طريق وحى به پيامبر خدا ابلاغ شده است . شمارى از رواياتى كه در منابع حديثىِ اهل سنّت وجود دارند[١] و همچنين شمارى از صحابه و تابعين، [٢] اين باور را تأييد كرده اند . اكنون اين سؤال پيش مى آيد كه : اگر واقعا جمله «حىَّ على خير العمل» جزء اذان بوده و در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله ، مسلمانان ، اين جمله را در اذان تكرار مى كرده اند ، چه كسى و با چه انگيزه اى اين جمله را حذف نموده است؟ پاسخ اين سؤال ، در برخى از احاديث اهل بيت عليهم السلام [٣] و شمارى از گزارش هاى تاريخى [٤] اين گونه آمده است كه در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله و دوران حكومت ابو بكر و آغاز خلافت عمر ، «حىَّ على خير العمل» ، جزء اذان و اقامه بوده است ؛ ولى عمر ، با اين استدلال كه اين جمله ، موجب اهمّيت دادنِ بيش از اندازه مسلمانان به «نماز» و سستى كردن آنان در «جهاد» مى شود ، آن را از اذان و اقامه حذف كرد . بديهى است كه اين استدلال ، صحيح نيست ؛ زيرا علاوه بر آن كه اجتهاد در برابر نصّ پيامبر صلى الله عليه و آله صحيح نيست ، اگر اعتقاد به اين كه نماز ، بهترين كار است ، موجب سستى در جهاد مى شد ، شارع حكيم ، آن را جزء اذان و اقامه قرار نمى داد ، ضمن آن كه تجربه عصر نبوى نيز اين استدلال را نقض مى كند .
[١] ر . ك : المعجم الكبير : ج ١ ص ٣٥٢ ح ١٠٧١ ، كنز العمّال : ج ٨ ص ٣٤٢ ح ٢٣١٧٤ . [٢] ر . ك : ص ٣٦٢ ح ٢٤ ـ ٢٦ ، المصنّف ، عبد الرزّاق : ج ١ ص ٤٦٤ ح ١٧٩٧ ، المصنّف ، ابن ابى شيبه : ج ١ ص ٢٤٤ ح ٢ ـ ٣ ، السنن الكبرى : ج ١ ص ٦٢٤ ح ١٩٩١ و ص ٦٢٥ ح ١٩٩٢ ؛ وسائل الشيعة : ج ٤ ص ٦٤٥ ح ١٢ . [٣] ر . ك : دعائم الإسلام : ج ١ ص ١٤٥ ، وسائل الشيعة : ج ٤ ص ٦٤٧ ح ١٦ . [٤] ر . ك : دلائل الصدق : ج ٣ ص ٩٩ ، الإيضاح : ص ٢٠٢ـ٢٠٤ .