شده اند ، مانند : «وَأَذَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الأَْكْبَرِ . [١] و [اين،] اعلامى از جانب خدا و پيامبر او به مردم در روز حجّ اكبر است» . «ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ . [٢] سپس اعلام كننده اى، بانگ زد كه : اى كاروانيان! شما سارق هستيد» . «فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ . [٣] و اعلام كننده اى از ميانشان بانگ زد كه : لعنت خدا بر ستمگران باد!» . نكته قابل توجّه ، اين كه : در قرآن ، واژه «اذان» در معناى مصطلح آن ، يعنى اَذكار ويژه اى كه در اسلام براى اعلام وقت نماز تشريع شده است ، به كار نرفته است و تنها يك بار ، با جمله «إِذَا نُودِىَ لِلصَّلَاةِ ؛ [٤] هر گاه براى نماز ندا داده شد» به اين معنا اشاره شده است . به عكس ، در احاديث اسلامى ـ بر اساس جستجويى كه به طور اجمالى انجام گرفت ـ كلمه «أذان» ، تنها در معناى مصطلح آن ، كار برد دارد ؛ معنايى كه هم اكنون موضوع تحقيق و بررسى است . اينك ، اشاره اى كوتاه به آنچه در فصل هاى آينده خواهد آمد :

١ . آغاز تشريع اذان

نخستين نكته مهمّى كه در باره اين سنّت مهمّ اسلامى ، قابل توجّه است ، نقد احاديثى است كه تشريع اذان را بر اساس رؤياى عبد اللّه بن زيد بن عاصم ذكر

[١] توبه : آيه ٣ . شيخ طوسى در ذيل اين آيه شريف مى گويد : به گفته ابو زيد و زجّاج و جبّايى ، «اذان» به معناى اعلام كردن است . مى گويى : «آذننى فلان ، فأذنت» يعنى: مرا آگاهانيد و من آگاه شدم . بعضى گفته اند: معناى آن ، بانگ و ندايى است كه با گوش شنيده مى شود (التبيان فى تفسير القرآن : ج ٥ ص١٩٩) . [٢] يوسف : آيه ٧٠ . [٣] اعراف : آيه ٤٤ . [٤] جمعه : آيه ٩ .