«أَحَسِبَ النَّاسُ أَن يُتْرَكُواْ أَن يَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا يُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُواْ وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ . [١] آيا مردم پنداشتند كه تا گفتند: «ايمان آورديم» ، رها مى شوند و آزمايش نمى گردند ؟ و به يقين، كسانى را كه پيش از اينان بودند، آزموديم ، تا خدا آنان را كه راست گفته اند، معلوم دارد و دروغگويان را نيز معلوم دارد» . البتّه امتحان همگان ، در يك سطح و همسان نيست ؛ بلكه آزمون هر كس، در خور امكانات و استعدادهاى اوست و از اين رو، امتحان انبياى الهى و انسان هاى برجسته، از ديگران دشوارتر است ، چنان كه در حديثى، از امام صادق عليه السلام آمده : إنَّ أشَدَّ النّاسِ بَلاءً الأَنبِياءُ ، ثُمَّ الَّذينَ يَلونَهُم ، ثُمَّ الَّذينَ يَلونَهُم ، ثُمَّ الَّذينَ يَلونَهُم . [٢] پر رنج و بلاترين مردمان ، پيامبران اند ، سپس پيروان آنها ، سپس پيروان پيروان آنها ، بعد پيروانِ پيروانِ پيروانِ آنها .

آزمايش شدن به وسيله «خير» و «شر»

يكى از نكاتى كه در شناخت سنّت آزمون، بسيار قابل توجّه و تأمّل است، اين است كه اين سنّت ، بر اساس حكمت بالغه خداوند ، از دو طريق ، اجرا مى گردد كه در نگاه ابتدايى، يكى خير و زيبا ، و ديگرى شر و نازيباست. به اين آيات توجّه فرماييد : «وَ نَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً وَ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ . [٣] و ما شما را از راه آزمايش به بد و نيك مى آزماييم و به سوى ما باز گردانيده مى شويد» .

[١] عنكبوت : آيه ٢ ـ ٣ . [٢] السنن الكبرى، نسائى : ج ٤ ص ٣٨٠ ح ٧٦١٣ ، مسند ابن حنبل : ج ١٠ ص ٣٠٦ ح ٢٧١٤٧ ، مسند إسحاق بن راهويه : ج ٥ ص ٢٦٠ ح ٢٤١٣ ، المعجم الكبير : ج ٢٤ ص ٢٤٥ ح ٦٢٨ ، كنز العمّال : ج ٣ ص ٣٢٧ ح ٦٧٨٢ ؛ التمحيص : ص ٣٥ ح ٣٠ ، الكافى : ج ٢ ص ٢٥٢ ح ١ و ص ٢٥٣ ح ٤ ، بحار الأنوار : ج ٦٧ ص ٢٤١ ح ٧١ . [٣] انبيا : آيه ٣٥ .