توضيح مطلب، اين كه: امتحان و آزمايش، گاه به منظور معلوم شدن چيزى است كه حقيقت آن براى آزمايشگر روشن نيست و گاه براى آشكار ساختن چيزى است كه حقيقتش براى آزمايشگر روشن است . نوع دوم آزمايش ، از دو راه، امكان پذير است : راه نخست، اين كه: آزمايش كننده ، پرده از واقعيتى بر مى دارد تا آن واقعيت ، همان گونه كه هست، آشكار شود . راه دوم، اين كه: آزمايشگر ، زمينه رشد و پرورشِ چيزى را فراهم مى نمايد تا در اثر شكوفايى ، قابليت هاى نهفته آن آشكار گردد ، مانند : فراهم ساختن شرايط رشد و تكامل يك دانه و يا هسته ، كه استعدادها و خصوصيات نهان آن را آشكار مى سازد . نكته قابل توجّه، اين كه : آزمايش در صورت اخير ، به معناى پرده بردارى از راز پنهان نيست؛ بلكه به معناى پرورش دادن استعدادهاى نهفته است . آزمايش خداوند متعال از بندگان، درست به همين معناست . بر اين اساس ، دليل آزمايش الهى ، دانستنِ راز پنهان و يا نمايان ساختن آن براى ديگران نيست ؛ بلكه حكمت آن ، پرورش استعدادهاى نهفته انسان با اراده و انتخاب اوست . توضيح، اين كه : تكامل انسان ، اختيارى است . از اين رو ، در آغاز آفرينش ، دو نوع استعداد متضاد در متن وجود او نهفته است كه يكى «خرد» و ديگرى «هوس» ناميده مى شود . اين تركيب شگفت ، هم زمينه رشد انسان را به گونه اى فراهم كرده كه مى تواند برتر از فرشته شود و هم زمينه انحطاط او را به گونه اى مهيّا نموده تا پست تر از حيوانات گردد [١] و آزمايش الهى، چيزى جز فراهم كردن ابزار و امكانات

[١] مفردات ألفاظ القرآن : ص ١٤٦ . [٢] ر . ك : همين دانش نامه : ج ٩ ص ٢٩ (انسان / فصل يكم: تعريف انسان / تركيب خرد و خواهش) . [٣] «كُلاًّ نُّمِدُّ هَؤُلَاءِ وَ هَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَ مَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا » (اسرا : آيه ٢٠) . [٤] انفال : آيه ٢٨ . [٥] ر . ك : همين دانش نامه : ج ١٦ ص ١٨ ح ٧٨ . [٦] قوله : «و العقاب بواءً»: أى مكافأةً (شرح نهج البلاغة ، ابن ابى الحديد : ج ٩ ص ٨٥) . [٧] ر . ك : همين دانش نامه : ج ١٦ ص ٢٢ ح ٨٣ . [٨] گفتنى است كه اين معنا ، حكمت اصلى آزمون الهى است و حكمت هاى ديگرى نيز مى توانند بر آن مترتّب شوند كه حكمت هاى فرعى اند ، مانند: تبيين جايگاه انسان كامل يا ابليس براى فرشتگان .