با تأمّل در معناى «آزمايش» الهى ، حكمت آن نيز مشخّص مى گردد . حكمت آزمايش و هدف اصلى آن، رشد و شكوفايى استعدادهاى انسان است. البتّه ممكن است انسان از اراده خود، سوء استفاده كند و در اين آزمايش، مردود شود و به جاى راه تكامل ، راه انحطاط خود را طى نمايد . بنابراين ، آنچه در قرآن و احاديث اسلامى در باره حكمت آزمايش الهى آمده (مانند : نمايان شدن باور قلبى به اسلام و ميزان خلوص و نيرومندى آن ، آشكار شدن تقوا و ميزان خلوص و نيرومندى آن ، آشكار شدن تقوا و ميزان فرمانبرى از خداوند متعال ، آشكار شدن كسانى كه از كمالات بيشترى برخوردارند و ...) [٢] ، همگى ناظر به هدف اصلى آزمايش الهى يعنى تكامل اختيارى انسان اند .

آزمايش ، سنّت فراگير و مستمرّ خداوند

با در نظر گرفتن معنا و حكمت «آزمون» الهى ، مشخّص مى گردد همه موجوداتى كه از اراده و اختيار برخوردارند و تكامل آنها ، اختيارى است ، براى رسيدن به هدف آفرينش خود، راهى جز آزمايش ندارند . از اين رو ، امتحان، از جمله سنّت هاى قطعى و فراگير و مستمرّ الهى است . [٣] قرآن كريم در باره فراگير و جارى اين سنّت در مورد همه انسان ها مى فرمايد :

[١] مفردات ألفاظ القرآن : ص ١٤٦ . [٢] ر . ك : همين دانش نامه : ج ٩ ص ٢٩ (انسان / فصل يكم: تعريف انسان / تركيب خرد و خواهش) . [٣] «كُلاًّ نُّمِدُّ هَؤُلَاءِ وَ هَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَ مَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا » (اسرا : آيه ٢٠) . [٤] انفال : آيه ٢٨ . [٥] ر . ك : همين دانش نامه : ج ١٦ ص ١٨ ح ٧٨ . [٦] قوله : «و العقاب بواءً»: أى مكافأةً (شرح نهج البلاغة ، ابن ابى الحديد : ج ٩ ص ٨٥) . [٧] ر . ك : همين دانش نامه : ج ١٦ ص ٢٢ ح ٨٣ . [٨] گفتنى است كه اين معنا ، حكمت اصلى آزمون الهى است و حكمت هاى ديگرى نيز مى توانند بر آن مترتّب شوند كه حكمت هاى فرعى اند ، مانند: تبيين جايگاه انسان كامل يا ابليس براى فرشتگان . [٩] رجال النجاشي ، ص ٣٨ ، الرقم ٧٨ ؛ نقد الرجال ، ج ٥ ، ص ٤٢ ، الرقم ٣ . [١٠] ر.ك : ص ٤٤٥ (فصل يكم : آزمايش ، قانون الهى ) . [١١] عنكبوت : آيه ٢ ـ ٣ . [١٢] السنن الكبرى، نسائى : ج ٤ ص ٣٨٠ ح ٧٦١٣ ، مسند ابن حنبل : ج ١٠ ص ٣٠٦ ح ٢٧١٤٧ ، مسند إسحاق بن راهويه : ج ٥ ص ٢٦٠ ح ٢٤١٣ ، المعجم الكبير : ج ٢٤ ص ٢٤٥ ح ٦٢٨ ، كنز العمّال : ج ٣ ص ٣٢٧ ح ٦٧٨٢ ؛ التمحيص : ص ٣٥ ح ٣٠ ، الكافى : ج ٢ ص ٢٥٢ ح ١ و ص ٢٥٣ ح ٤ ، بحار الأنوار : ج ٦٧ ص ٢٤١ ح ٧١ .