بَلِىَ الثَّوبُ بِلىً وَ بَلاءً : أى خَلَقَ ... وَ بَلَوتُهُ : اِختَبَرتُهُ ، كَأَنّى أخلَقتُهُ مِن كَثرَةِ اختِبارى لَهُ . [١] [جمله] «بَلِىَ الثَّوبَ بِلىً وَ بَلاءً» ، يعنى : لباس ، مندرس شد . «بَلَوتُهُ» ، يعنى : آن را چنان آزمودم كه گويى از زيادى آزمودن ، آن را پاره و فرسوده كردم . گفتنى است كه واژه هاى «اختبار» ، «امتحان» ، «بلا» و «فتنه» ، همگى به معناى آزمايش اند ؛ ليكن به نظر مى رسد كه در نوع و مراتب آزمايش، با هم تفاوت هايى دارند ، گرچه ممكن است گاهى از باب توسّع يا تسامح ، به جاى هم نيز به كار روند . شايد با عنايت به ريشه لغوى بتوان گفت به آزمايشى «امتحان» گفته مى شود كه دقيق تر از آزمونى است كه «اختبار» (سنجش) ناميده مى شود ؛ زيرا اختبار، هم به وسيله سختى است و هم به وسيله غير آن ؛ ولى امتحان معمولاً با محنت و سختى است . همچنين «بلا» دقيق تر و سخت تر از امتحان ، و «فتنه» سخت ترين و دقيق ترين نوع آزمايش است . [٢]

بلا ، در قرآن و حديث

واژه «بلاء» و مشتقّات آن در قرآن، ٣٨ بار به كار رفته كه در اكثر قريب به اتّفاق آنها، مقصود ، آزمون الهى از انسان است . كلمه «فتنه» و مشتقّات آن نيز شصت بار در قرآن به كار رفته كه بخشى از آنها به همين معنايند آمده است . [٣] همچنين مادّه «امتحان»، دو بار در اين كتاب آسمانى در معناى آزمون الهى به كار رفته است . [٤]

[١] مفردات ألفاظ القرآن : ص ١٤٥ . [٢] در معجم الفروق اللغوية (ص ٣٩٦) آمده : «الفرق بين الفتنة والاختبار : أنّ الفتنة أشدّ الاختبار و أبلغه ، و أصله عرض الذهب على النار لتبيّن صلاحه من فساده» . [٣] نقد الرجال ، ج ٥ ، ص ٤٠ ـ ٤٢ ، الرقم ١ . [٤] عنكبوت: آيه ٣،انعام : آيه ٥٣، اعراف: آيه ١٥٥، طه: آيه ٤٠ و ٨٥ و ٩٠، ص: آيه ٢٤ و ٣٤، دخان: آيه ١٧ و... .