جبر و اختيار - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٨٥ - علم پيشين خدا مايه جبرى گرى است

امرى است محال، و بيرون از قلمرو اختيار انسان مى باشد.

٥. تكليف انسانها به تحصيل «معرفة اللّه» است كه در يك صورت تحصيل حاصل است (اگر آنها به خدا معرفت و شناخت داشته باشند) و در صورت ديگر تكليف به محال است (اگر هيچ گونه شناختى نسبت به خدا نداشته باشند از وجود و صفات تكليف كننده غافل و بى خبر باشند و تكليف انسان غافل، تكليف به محال است).[١]

مطالب پنج گانه فوق دستاويزهايى است كه اشاعره خواسته اند گرايشهاى جبرى خود را با استناد به آنها توجيه نمايند، ما در اين كتاب، به تحليل دو عامل نخست خواهيم پرداخت، و تحليل سه عامل ديگر را به عهده خواننده گرامى واگذار مى كنيم.

نخست، دستاويز اوّّل كه همان علم ازلى و پيشين خدا است را مورد بررسى قرا رمى دهيم و هر چند شيوه استدلال به آن را در آغاز بيان كرديم لكن براى آن كه با بيان خود استدلال كنندگان آشنا شويم ترجمه كلام مؤلف «مواقف» قاضى عضدالدين ايجى (ت٧٠٠ـ م٧٥٧) را از شرح مواقف نقل مى كنيم، نامبرده در اين باره چنين مى گويد:

«آنچه را خدا مى داند كه بندگان او انجام نخواهند داد، انجام آن براى آنها محال است زيرا در غير اين صورت علم او واقع نما، نخواهد بود، و آنچه از اعمال آنها كه علم به تحقق آن دارد، انجام آن براى آنها واجب و حتمى بوده، و ترك آن محال مى باشد و در غير اين صورت علم خدا به جهل منقلب خواهد بود، در اين صورت افعال انسانها پيوسته ميان دو حالت دور