دين پژوهى

دين پژوهى - ابراهیم زاده، عبدالله - الصفحة ٥٤

و مواعظى كه مردم در مسير هدايت و راه يافتنشان به آن نيازمندند، و قرآن تبيان همه اينها است.
علامه در ادامه مى‌فرمايد: اين آن مطلبى است كه مفسران درباره آيه گفته‌اند، و اين وقتى صحيح است كه منظور از تبيان، همان بيان معهود و معمولى، يعنى اظهار مقاصد به وسيله كلام و دلالتهاى لفظى باشد. قرآن كريم با دلالت لفظى به بيشتر از آنچه گفته‌اند دلالت ندارد.
ليكن در روايات آمده كه قرآن تبيان هر چيزى است، و علم «ما كان و ما يكون و ما هو كائن»، يعنى آنچه بوده و هست و تا روز قيامت خواهد بود همه در قرآن هست. «١» اگر اين روايات صحيح باشد لازمه‌اش اين است كه مراد از تبيان اعم از معناى لفظى و غير لفظى است. پس در قرآن كريم اشارات و رموزى ماوراى لفظ وجود دارد كه آن نيز از اسرار و حقايق نهانى و غيبى خبر مى‌دهد، كه خارج از درك و فهم متعارف بشر است. «٢» ولى با توجه به مطالب ذكر شده و نيز تعريف جامع و دقيقى كه پيش‌تر براى دين راستين ارائه شد، (تأمين سعادت همه جانبه دنيا و آخرت انسان)، روشن مى‌شود كه نه حوزه علوم دينى محدود به احكام حلال و حرام و معارفِ صرفاً فقهى و الهى خاص مى‌باشد، «٣» و نه جامعيت و كمال دين اسلام به معناى بيان ارزشهاى اخلاقىِ صرفِ حاكم بر زندگى و واگذارى قوانين به عقل و دانش بشرى است؛ چرا كه محدود سازى حوزه عمل دين، با اهداف ارائه شده در تعريف جامع دين سازگار نيست و با برهانى كه اصل ضرورت دين و نبوت را اثبات مى‌كند نيز منافات دارد؛ زيرا دين كامل بر اساس تعريف ياد شده و آن برهان عقلى، دينى است كه در تمام ابعاد زندگى بشر حضور داشته باشد و نسبت به هيچ مسأله‌اى بى نظر نباشد؛ به اين معنا كه هم اصول كلى آفرينش را تبيين كند و هم نسبت به علوم و امور جزئى بى تفاوت نباشد.
بنابراين، بر اساس آن تعريف و برهان عقلى، دايره دين جداى از دايره علوم حسى و يا علوم‌